Przejdź do treści

WOS · Lekcja 7

Prawa dziecka i Rzecznik Praw Dziecka

Masz 14 lat, więc w świetle prawa jesteś dzieckiem – ale to wcale nie znaczy, że dorośli mogą decydować o Tobie bez pytania Cię o zdanie. Masz prawo do nauki, do prywatności, do wypowiadania swoich poglądów i do ochrony przed przemocą. Skąd wiadomo, jakie prawa ma dziecko? I kto pomoże, gdy ktoś je łamie? Na tej lekcji poznasz Konwencję o prawach dziecka i sprawdzisz, czym zajmuje się Rzecznik Praw Dziecka.

Na tej lekcji

  • wyjaśnisz, dlaczego dzieci potrzebują szczególnej ochrony prawnej i kim jest dziecko w świetle prawa,
  • przedstawisz genezę Konwencji o prawach dziecka i rolę Polski w jej powstaniu,
  • omówisz cztery zasady ogólne Konwencji i sklasyfikujesz prawa dziecka na osobiste, socjalne, kulturalne i polityczne,
  • opiszesz, jak powoływany jest Rzecznik Praw Dziecka i jakie ma uprawnienia,
  • wskażesz, jak i gdzie dziecko może szukać pomocy, gdy jego prawa są naruszane.

Dziecko – osoba, która ma prawa

Jeszcze sto lat temu w wielu krajach uważano, że dziecko jest „własnością” rodziców, a jego zdanie nie ma znaczenia. Dzieci pracowały w fabrykach i kopalniach, bywały bite w szkołach, a w sądach traktowano je jak dorosłych. Dziś prawo mówi jasno: dziecko jest człowiekiem i ma takie same prawa człowieka jak dorosły, a ponadto – ze względu na wiek i zależność od dorosłych – potrzebuje szczególnej ochrony.

Kim jest dziecko w świetle prawa?

  • według Konwencji o prawach dziecka dzieckiem jest każda istota ludzka w wieku poniżej 18 lat, chyba że zgodnie z prawem danego państwa uzyskała wcześniej pełnoletność;
  • według polskiej ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka dzieckiem jest każda istota ludzka od poczęcia do osiągnięcia pełnoletności;
  • w Polsce pełnoletność uzyskuje się co do zasady z ukończeniem 18 lat.

Polska Konstytucja poświęca prawom dziecka art. 72. Wynika z niego, że:

  1. Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka, a każdy może żądać od władz, by chroniły dziecko przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją;
  2. dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy państwa;
  3. władze i osoby odpowiedzialne za dziecko mają obowiązek wysłuchać dziecka i w miarę możliwości uwzględnić jego zdanie;
  4. ustawa określa kompetencje i sposób powołania Rzecznika Praw Dziecka.

Dlaczego dzieciom potrzebna jest osobna ochrona? Bo są najbardziej zależne od dorosłych i najsłabiej potrafią się bronić. Na świecie wciąż zdarza się, że dzieci muszą ciężko pracować zamiast chodzić do szkoły, są werbowane do grup zbrojnych, zmuszane do zawarcia małżeństwa, pozbawione opieki medycznej albo uciekają przed wojną bez rodziców. Także w krajach zamożnych dzieci doznają przemocy w domu, zaniedbania czy krzywdy w internecie.

Prawa dziecka nie są więc „przywilejem”, który dorośli dają lub odbierają. Wynikają z tej samej godności, o której mówiliśmy na poprzedniej lekcji.

Pojęcia kluczowe

  • dziecko – według Konwencji o prawach dziecka – każda osoba poniżej 18 lat, chyba że wcześniej uzyskała pełnoletność
  • Konwencja o prawach dziecka – umowa międzynarodowa przyjęta przez ONZ 20 listopada 1989 r., określająca prawa każdego dziecka; Polska jest jej stroną od 1991 r.
  • dobro dziecka – zasada, zgodnie z którą w każdej sprawie dotyczącej dziecka najważniejsze jest to, co jest dla niego najlepsze
  • prawo do wysłuchania – prawo dziecka do wyrażania zdania w sprawach, które go dotyczą, i do tego, by dorośli brali je pod uwagę
  • protokół fakultatywny – dodatkowa umowa uzupełniająca konwencję, którą państwa mogą przyjąć osobno
  • Komitet Praw Dziecka ONZ – zespół niezależnych ekspertów, który ocenia, jak państwa przestrzegają Konwencji o prawach dziecka
  • Rzecznik Praw Dziecka – konstytucyjny organ stojący na straży praw dziecka, powoływany przez Sejm za zgodą Senatu na 5 lat
  • ograniczona zdolność do czynności prawnych – możliwość samodzielnego zawierania drobnych umów życia codziennego, którą w Polsce uzyskuje się po ukończeniu 13 lat
  • władza rodzicielska – obowiązek i prawo rodziców do wychowywania dziecka i troszczenia się o nie, sprawowane zgodnie z jego dobrem

Czytaj dalej

Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.

Zobacz pakietyMam konto – zaloguj się

Źródła i stan prawny

Stan prawny i dane: wrzesień 2026.

  • Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., art. 48, 72.
  • Konwencja o prawach dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 20 listopada 1989 r. (Dz.U. z 1991 r. nr 120, poz. 526), m.in. art. 1–3, 6, 12–17, 19, 24, 28, 31, 32, 37, 38.
  • Ustawa z 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (tekst jednolity Dz.U. z 2023 r. poz. 292), art. 1–4, 6, 7, 10, 10a, 12.
  • Ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, art. 91, 95, 96¹.
  • Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, art. 15, 17, 20 (ograniczona zdolność do czynności prawnych).
  • Ustawa z 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, art. 17 (zgoda pacjenta, który ukończył 16 lat).
  • Rzecznik Praw Dziecka – brpd.gov.pl; Dziecięcy Telefon Zaufania RPD 800 12 12 12.

Wymagania podstawy programowej (WOS, szkoła podstawowa, klasa 8): IV.3, IV.4.

Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.

Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.

Bezpieczne płatności online:PaynowVisaMastercardBLIK · szybkie przelewy · karty Visa, Mastercard, Maestro · Apple Pay · Google PayPodmiotem świadczącym obsługę płatności online jest mElements S.A.Regulamin · Polityka prywatności