Przejdź do treści

WOS · Lekcja 8

Prawa polityczne i ochrona praw człowieka

Do wyborów możesz pójść dopiero za kilka lat, ale już dziś masz wpływ na to, co dzieje się w Twojej szkole, gminie i kraju. Możesz napisać petycję, zapytać urząd, na co wydaje pieniądze, albo wziąć udział w pokojowej demonstracji. A co, jeśli ktoś łamie Twoje prawa? Na tej lekcji poznasz prawa polityczne zapisane w Konstytucji oraz instytucje i organizacje, które pomagają chronić prawa człowieka w Polsce i na świecie.

Na tej lekcji

  • wymienisz wolności i prawa polityczne zapisane w Konstytucji RP i wyjaśnisz, jak pozwalają obywatelom wpływać na życie publiczne,
  • rozróżnisz czynne i bierne prawo wyborcze oraz podasz wymagany wiek w różnych wyborach,
  • opiszesz środki ochrony praw człowieka w Polsce, w tym rolę i działania Rzecznika Praw Obywatelskich,
  • wskażesz międzynarodowe instytucje chroniące prawa człowieka,
  • podasz przykłady działań organizacji pozarządowych w obronie praw człowieka i zaproponujesz sposoby przeciwdziałania nietolerancji wobec mniejszości.

Wolności i prawa polityczne w Konstytucji RP

Wolności i prawa polityczne pozwalają ludziom współdecydować o sprawach publicznych – wybierać władzę, kontrolować ją, wyrażać swoje zdanie i działać razem z innymi. Bez nich demokracja nie mogłaby istnieć. Konstytucja RP opisuje je w art. 57–63. Część z nich przysługuje każdemu, a część – tylko obywatelom polskim.

Artykuł Wolność lub prawo Komu przysługuje? Co oznacza w praktyce?
57 wolność zgromadzeń – organizowania pokojowych zgromadzeń i udziału w nich każdemu demonstracje, pikiety, marsze, wiece; zgromadzenie musi być pokojowe
58 wolność zrzeszania się każdemu zakładanie i członkostwo w stowarzyszeniach, fundacjach, klubach, partiach; zakazane są zrzeszenia sprzeczne z Konstytucją lub ustawą – decyduje o tym sąd
59 wolność zrzeszania się w związkach zawodowych i organizacjach pracodawców; prawo do strajku pracownikom i pracodawcom związek zawodowy negocjuje z pracodawcą warunki pracy i płacy
60 równy dostęp do służby publicznej obywatelom korzystającym z pełni praw publicznych każdy obywatel może na równych zasadach ubiegać się o pracę w urzędzie
61 prawo do informacji publicznej – o działalności władz i osób pełniących funkcje publiczne obywatelom (ustawa rozszerza je na każdego) wgląd w dokumenty, wstęp na posiedzenia organów, nagrania sesji rady gminy
62 prawo wyborcze i prawo udziału w referendum obywatelom, którzy najpóźniej w dniu głosowania kończą 18 lat wybory prezydenta, parlamentu, władz samorządu; głosowanie w referendum
63 prawo petycji – składania petycji, wniosków i skarg każdemu petycja do rady gminy o nowe przejście dla pieszych; skarga na działanie urzędu

Prawa wyborczego nie mają osoby, które prawomocnym orzeczeniem sądu zostały ubezwłasnowolnione lub pozbawione praw publicznych albo wyborczych (art. 62 ust. 2). Do praw politycznych zalicza się też prawo inicjatywy ustawodawczej obywateli – grupa co najmniej 100 tysięcy obywateli mających prawo wybierania do Sejmu może złożyć projekt ustawy (art. 118).

Pojęcia kluczowe

  • prawa polityczne – prawa i wolności pozwalające uczestniczyć w życiu publicznym, np. prawo wyborcze, wolność zgromadzeń, prawo petycji
  • czynne prawo wyborcze – prawo do głosowania w wyborach
  • bierne prawo wyborcze – prawo do kandydowania i bycia wybranym
  • petycja – pismo do organu władzy z prośbą o podjęcie sprawy w interesie publicznym, własnym lub innej osoby
  • informacja publiczna – każda informacja o sprawach publicznych, np. o wydatkach i decyzjach władz; każdy może o nią wystąpić
  • skarga konstytucyjna – skarga do Trybunału Konstytucyjnego na przepis, na podstawie którego sąd lub urząd naruszył czyjeś konstytucyjne prawa
  • Rzecznik Praw Obywatelskich – niezależny organ stojący na straży wolności i praw człowieka i obywatela, powoływany przez Sejm za zgodą Senatu
  • Europejski Trybunał Praw Człowieka – sąd Rady Europy w Strasburgu, rozpatrujący skargi na naruszenie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka
  • organizacja pozarządowa – stowarzyszenie lub fundacja tworzona przez obywateli, niezależna od władz, działająca na rzecz celów społecznych
  • nietolerancja – brak akceptacji dla ludzi o innym pochodzeniu, wyznaniu, poglądach czy stylu życia, prowadzący często do dyskryminacji

Czytaj dalej

Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.

Zobacz pakietyMam konto – zaloguj się

Źródła i stan prawny

Stan prawny i dane: wrzesień 2026.

  • Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., art. 13, 32, 35, 45, 57–63, 77–81, 99, 118, 127, 208–212.
  • Ustawa z 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (tekst jednolity Dz.U. z 2024 r. poz. 1264), art. 1–3, 5, 9–16.
  • Ustawa z 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (wymagany wiek kandydatów w wyborach samorządowych i do Parlamentu Europejskiego).
  • Ustawa z 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (tekst jednolity Dz.U. z 2020 r. poz. 2261), art. 3.
  • Ustawa z 11 lipca 2014 r. o petycjach; ustawa z 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej; ustawa z 24 lipca 2015 r. – Prawo o zgromadzeniach.
  • Ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (tekst jednolity Dz.U. z 2025 r. poz. 383 ze zm.), art. 119, 256, 257.
  • Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzona w Rzymie 4 listopada 1950 r.
  • Rzecznik Praw Obywatelskich – rpo.gov.pl, infolinia 800 676 676; Europejski Trybunał Praw Człowieka – echr.coe.int.

Wymagania podstawy programowej (WOS, szkoła podstawowa, klasa 8): IV.5, IV.6, IV.7.

Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.

Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.

Bezpieczne płatności online:PaynowVisaMastercardBLIK · szybkie przelewy · karty Visa, Mastercard, Maestro · Apple Pay · Google PayPodmiotem świadczącym obsługę płatności online jest mElements S.A.Regulamin · Polityka prywatności