Przejdź do treści

WOS · Lekcja 6

Godność i prawa człowieka

Czy ktoś może Ci zabronić mówić, co myślisz? Czy policja może wejść do Twojego domu, kiedy chce? Czy nauczyciel może przeczytać Twoje wiadomości? Odpowiedzi na te pytania zależą od praw i wolności, które przysługują Ci tylko dlatego, że jesteś człowiekiem. Na tej lekcji dowiesz się, skąd się wzięły prawa człowieka, dlaczego nikt nie może Ci ich odebrać i czym różni się prawo od wolności.

Na tej lekcji

  • wyjaśnisz, dlaczego godność człowieka jest źródłem jego praw i wolności,
  • wymienisz i objaśnisz cechy praw człowieka: powszechność, przyrodzoność, nienaruszalność i niezbywalność,
  • omówisz najważniejsze myśli preambuły Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka,
  • porównasz prawa i wolności na przykładzie wolności i praw osobistych z Konstytucji RP,
  • ocenisz, kiedy państwo może ograniczyć wolności i prawa człowieka.

Godność – źródło wszystkich praw

Każdy człowiek ma godność – szczególną wartość, którą posiada tylko dlatego, że jest człowiekiem. Nie trzeba na nią zasłużyć, nie można jej kupić ani stracić. Ma ją noworodek i osoba starsza, uczeń z najlepszymi ocenami i ten, któremu nauka idzie trudniej, obywatel Polski i cudzoziemiec, a nawet człowiek, który popełnił przestępstwo.

Warto odróżnić dwa znaczenia tego słowa:

  • godność osobowa (przyrodzona) – przysługuje każdemu w jednakowym stopniu, od urodzenia do śmierci. To ona jest źródłem praw człowieka;
  • godność osobowościowa, czyli poczucie własnej wartości i honoru – zależy od naszego postępowania i od tego, jak widzą nas inni. Można ją nadszarpnąć, np. kłamiąc lub zachowując się nieuczciwie.

Gdy mówimy o prawach człowieka, chodzi o godność w pierwszym znaczeniu. Nawet ktoś, kto zachowuje się niegodnie, nie traci prawa do tego, by traktować go po ludzku.

Polska Konstytucja zaczyna rozdział o prawach i wolnościach właśnie od godności. Art. 30 stanowi: „Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych”. Z tego przepisu wynikają trzy ważne wnioski:

  1. Prawa człowieka nie są „prezentem” od państwa. Państwo ich nie nadaje, tylko je uznaje i chroni, bo wynikają z godności, którą człowiek już ma.
  2. Władze publiczne mają obowiązek szanować godność każdego człowieka – np. policjant, urzędnik czy nauczyciel nie może nikogo poniżać.
  3. Godność jest miarą innych praw. Jeśli jakieś działanie odbiera człowiekowi godność (np. tortury, niewolnictwo, publiczne upokarzanie), jest niedopuszczalne w każdej sytuacji.

Pojęcia kluczowe

  • godność człowieka – wartość, którą każdy człowiek ma od urodzenia tylko dlatego, że jest człowiekiem; nie można jej odebrać ani się jej zrzec
  • prawa człowieka – uprawnienia i wolności przysługujące każdemu człowiekowi, wynikające z jego godności
  • prawa powszechne – przysługujące wszystkim ludziom bez względu na pochodzenie, płeć, wiek, religię czy poglądy
  • prawa przyrodzone – należące do człowieka od urodzenia; państwo ich nie nadaje, lecz je uznaje
  • prawa nienaruszalne – takie, których nikt nie może człowiekowi odebrać
  • prawa niezbywalne – takie, których człowiek nie może się zrzec ani przekazać innej osobie
  • wolność – sfera, w której człowiek sam decyduje, a państwo i inni mają mu nie przeszkadzać
  • prawo (uprawnienie) – możliwość żądania od państwa lub innych osób określonego działania, np. rozpatrzenia sprawy przez sąd
  • preambuła – uroczysty wstęp do aktu prawnego lub deklaracji, wyjaśniający jego cele i wartości
  • zasada proporcjonalności – reguła, że wolności można ograniczać tylko w ustawie, tylko w niezbędnym zakresie i bez naruszania ich istoty

Czytaj dalej

Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.

Zobacz pakietyMam konto – zaloguj się

Źródła i stan prawny

Stan prawny i dane: wrzesień 2026.

  • Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., art. 30, 31, 38–56, 233.
  • Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 10 grudnia 1948 r. (rezolucja 217 A), preambuła i art. 1.
  • Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzona w Rzymie 4 listopada 1950 r.
  • Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Socjalnych i Kulturalnych, otwarte do podpisu w Nowym Jorku 19 grudnia 1966 r.
  • Rzecznik Praw Obywatelskich – serwis bip.brpo.gov.pl (teksty dokumentów praw człowieka).
  • Organizacja Narodów Zjednoczonych – serwis un.org, historia Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka.

Wymagania podstawy programowej (WOS, szkoła podstawowa, klasa 8): IV.1, IV.2.

Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.

Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.

Bezpieczne płatności online:PaynowVisaMastercardBLIK · szybkie przelewy · karty Visa, Mastercard, Maestro · Apple Pay · Google PayPodmiotem świadczącym obsługę płatności online jest mElements S.A.Regulamin · Polityka prywatności