Przejdź do treści

Polski · Lekcja 3

Czy można się zmienić? Przesłanie „Opowieści wigilijnej”

Czy zdarzyło Ci się obiecać sobie, że od jutra będziesz inny (inna) – mniej się złościć, więcej pomagać, przestać odkładać sprawy na później? Łatwo postanowić, trudniej wytrwać. Ebenezer Scrooge, bohater „Opowieści wigilijnej” Charlesa Dickensa, przez całe życie liczył tylko pieniądze i odpychał ludzi, a w ciągu jednej nocy stał się kimś zupełnie innym. Na tej lekcji zastanowisz się, o czym naprawdę jest ta historia i czy jej odpowiedź – że nigdy nie jest za późno na zmianę – jest przekonująca. Na końcu wykorzystasz tę wiedzę w zadaniu w stylu egzaminu ósmoklasisty.

Na tej lekcji

  • określisz problematykę egzystencjalną „Opowieści wigilijnej” (samotność, śmierć, sens życia) i poddasz ją refleksji,
  • wyjaśnisz, jak utwór pokazuje chciwość i odpowiedzialność za innych, oraz zinterpretujesz sceny z Duchem Marleya, Ciemnotą i Nędzą,
  • odwołasz się w interpretacji do wartości uniwersalnych – społecznych, religijnych i etycznych,
  • ocenisz, czy przemiana Scrooge’a jest wiarygodna, i uzasadnisz swoje stanowisko argumentami z tekstu,
  • sformułujesz tezę lub hipotezę i dobierzesz argumenty do rozprawki z odwołaniem do lektury.

Problematyka – o czym naprawdę jest ta opowieść?

Problematyka utworu to ogół zagadnień, pytań i problemów, które utwór stawia przed czytelnikiem. Kiedy opowiadasz fabułę, mówisz, co się wydarzyło. Kiedy mówisz o problematyce, odpowiadasz na pytanie, o czym jest ta historia i nad czym każe się zastanowić. „Opowieść wigilijna” Charlesa Dickensa (1843) na pierwszy rzut oka jest świąteczną opowieścią o duchach. Pod spodem kryją się jednak pytania, które dotyczą każdego człowieka, także Ciebie.

Część z nich to problematyka egzystencjalna – pytania o ludzkie istnienie: o sens życia, samotność, przemijanie, śmierć, o to, co po nas zostanie. Inne dotyczą wartości uniwersalnych, czyli takich, które ludzie różnych epok i kultur uznają za ważne: dobroci, uczciwości, współczucia, odpowiedzialności za innych.

W „Opowieści wigilijnej” wyróżnisz cztery główne problemy:

  1. chciwość i pieniądz – czy bogactwo może zastąpić bliskich ludzi?
  2. samotność i śmierć – co zostaje po człowieku, który żył tylko dla siebie?
  3. odpowiedzialność za innych – czy los biednych to „nie mój interes”?
  4. przemiana – czy człowiek może się zmienić i czy bywa na to za późno?

Wszystkie cztery łączą się w jednym pytaniu: czy człowiek może się zmienić na lepsze – i czy nie jest na to nigdy za późno? Na tej lekcji przejdziesz przez każdy problem, a na końcu rozwiążesz zadanie w stylu egzaminu ósmoklasisty. Cytaty pochodzą z przekładu z 1947 r. (tłumacz nieznany), dostępnego w Wolnych Lekturach. Jeśli czytasz inny przekład, zdania mogą brzmieć inaczej – sens scen jest ten sam. Na egzaminie przy cytacie z pamięci wystarczy wiernie oddać myśl.

Problematyka „Opowieści wigilijnej” – mapaCztery główne problemy utworu Charlesa Dickensa. Chciwość i pieniądz: scena rozstania z narzeczoną („Cielec złoty”), wartość – ludzie ważniejsi niż zysk. Samotność i śmierć: samotne dziecko w szkole, zmarły, po którym nikt nie płacze, wartość – więź z ludźmi. Odpowiedzialność za innych: kwestarze, Ciemnota i Nędza, wartość – dobroczynność i współczucie. Przemiana: grób z nazwiskiem Scrooge’a i poranek Bożego Narodzenia, wartość – nadzieja i skrucha. Wszystkie prowadzą do pytania do rozprawki: czy człowiek może się zmienić na lepsze?„Opowieść wigilijna”jakie pytania stawia utwór?1. Chciwość i pieniądzPytanie: czy pieniądz może zastąpić ludzi?Sceny: rozstanie z narzeczoną („Cieleczłoty”), bal u FezziwigaWartość: człowiek ważniejszy niż zysk2. Samotność i śmierćPytanie: co zostaje po człowieku?Sceny: samotne dziecko w szkole,zmarły, po którym nikt nie płaczeWartość: więź z drugim człowiekiem3. Odpowiedzialność za innychPytanie: czy bieda innych to „nie mójinteres”?Sceny: kwestarze, Ciemnota i NędzaWartość: dobroczynność, współczucie4. PrzemianaPytanie: czy na zmianę bywa za późno?Sceny: grób z nazwiskiem Scrooge’a,poranek Bożego NarodzeniaWartość: nadzieja, skrucha, czynyPytanie do rozprawkiCzy człowiek może się zmienić na lepsze?

Pojęcia kluczowe

  • problematyka utworu – ogół zagadnień, pytań i problemów, które utwór stawia przed czytelnikiem
  • problematyka egzystencjalna – pytania dotyczące ludzkiego istnienia: sensu życia, samotności, cierpienia, przemijania i śmierci
  • wartości uniwersalne – wartości uznawane za ważne przez ludzi różnych epok i kultur, np. dobro, prawda, miłość, współczucie, odpowiedzialność
  • złoty cielec – według Biblii złoty posąg czczony przez Izraelitów jak bóstwo; w przenośni – pieniądze i bogactwo traktowane jak najwyższa wartość
  • dobroczynność – bezinteresowne pomaganie potrzebującym, np. przez datki, pracę lub dary
  • przemiana bohatera – zmiana poglądów, postawy lub postępowania postaci w toku akcji; bohater, który się zmienia, to bohater dynamiczny
  • teza – twierdzenie postawione na początku wypowiedzi, którego autor broni za pomocą argumentów
  • hipoteza – przypuszczenie sformułowane zwykle jako pytanie; autor sprawdza je, rozważając argumenty, i na końcu potwierdza lub odrzuca
  • argument – uzasadnienie tezy – zdanie ogólne wyjaśniające, dlaczego stanowisko autora jest słuszne
  • kontrargument – argument przeciwny, podważający tezę lub inny argument; w rozprawce warto go przywołać i odeprzeć

Czytaj dalej

Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.

Zobacz pakietyMam konto – zaloguj się

Źródła i stan prawny

Stan prawny i dane: wrzesień 2026.

  • Charles Dickens, „Opowieść wigilijna”, tłum. nieznany, wyd. Feliksa Owczarka, Łódź 1947 – Wolne Lektury (domena publiczna): https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dickens-opowiesc-wigilijna/
  • Charles Dickens, „A Christmas Carol in Prose. Being a Ghost Story of Christmas”, London 1843 – tekst oryginału: Project Gutenberg, https://www.gutenberg.org/ebooks/46
  • Charles Dickens, „Wigilja Bożego Narodzenia”, przeł. Cecylia Niewiadomska, Gebethner i Wolff, Warszawa 1909 – Wikiźródła: https://pl.wikisource.org/wiki/Wigilja_Bożego_Narodzenia_(Dickens,_1909)
  • Biblia, Księga Wyjścia, rozdz. 32 (złoty cielec).
  • Encyclopaedia Britannica, hasło „Thomas Malthus” (An Essay on the Principle of Population, 1798): https://www.britannica.com/biography/Thomas-Malthus
  • Słownik języka polskiego PWN (sjp.pwn.pl) – hasła: problematyka, złoty cielec, dobroczynność.
  • Rozporządzenie Ministra Edukacji z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) – podstawa programowa języka polskiego, klasy VII–VIII: I.1.7, I.1.9, III.1.4; lista lektur obowiązkowych.
  • Centralna Komisja Egzaminacyjna, Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025: https://cke.gov.pl/egzamin-osmoklasisty/informatory/

Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): I.1.7, I.1.9, III.1.4.

Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.

Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.

Bezpieczne płatności online:PaynowVisaMastercardBLIK · szybkie przelewy · karty Visa, Mastercard, Maestro · Apple Pay · Google PayPodmiotem świadczącym obsługę płatności online jest mElements S.A.Regulamin · Polityka prywatności