Polski · Lekcja 2
Przemiana Scrooge’a – charakterystyka bohatera
Na tej lekcji
- Scharakteryzujesz Ebenezera Scrooge’a przed przemianą i po niej, podając do każdej cechy dowód z tekstu.
- Rozróżnisz charakterystykę bezpośrednią i pośrednią oraz bohatera dynamicznego i statycznego.
- Wyjaśnisz, jaką rolę w przemianie Scrooge’a odgrywają Duch Marleya i trzy duchy.
- Ocenisz bohatera, odwołując się do wartości uniwersalnych.
- Napiszesz charakterystykę o poprawnej kompozycji, w której akapity są spójnymi całościami i łączą się ze sobą.
Kim jest Ebenezer Scrooge – przedstawienie i wygląd
Charakterystyka to wypowiedź, w której przedstawiasz postać: kim jest, jak wygląda, jaki ma charakter i jak ją oceniasz. Nie streszczasz fabuły, tylko wybierasz z niej to, co mówi coś o bohaterze. Ebenezer Scrooge to bohater główny – wszystkie wydarzenia dotyczą jego losu – a do tego w ciągu jednej nocy staje się innym człowiekiem.
Cytaty pochodzą z przekładu z Wolnych Lektur (jak w lekcji 1). W innym przekładzie zdania brzmią inaczej, fakty są te same – na sprawdzianie cytuj z wydania, z którego korzystasz.
Zacznij od przedstawienia postaci. Scrooge to stary londyński kupiec, właściciel firmy „Scrooge i Marley”. Jego wspólnik, Jakub Marley, zmarł siedem lat przed wydarzeniami z opowieści. Scrooge był jego jedynym przyjacielem i jedynym spadkobiercą. Nazwiska Marleya nie kazał nawet zamalować na szyldzie. Zatrudnia pomocnika, Boba Cratchita, za piętnaście szylingów tygodniowo. Z rodziny ma siostrzeńca Freda, jedyne dziecko swojej zmarłej siostry Fanny. Mieszka sam w ponurym, pustym mieszkaniu, które dawniej zajmował Marley.
Narrator od pierwszych stron mówi wprost, kim jest ten człowiek:
Trzeba przyznać, że Scrooge miał silnie zaciśniętą rękę, gdy przyszło do interesu. Chwytała ona, ściskała, dusiła, ze skóry obdzierała swoją ofiarę i nie wypuszczała jej, aż po doszczętnym wyzyskaniu. Był to jednym słowem chciwy i stary grzesznik. Twardy i ostry jak krzemień, z którego żadna stal nie mogła wydobyć szlachetnego ognia; zamknięty w sobie, milczący i samotny jak ostryga.
Charles Dickens, „Opowieść wigilijna”, tłum. nieznany (Łódź 1947, Wolne Lektury), część I
Zwróć uwagę na porównania: „Twardy i ostry jak krzemień”, „samotny jak ostryga”. Krzemień jest zimny i nie da się z niego wykrzesać ognia – tak jak ze Scrooge’a nie da się wykrzesać dobrych uczuć. Ostryga zamyka się w skorupie – tak jak on zamyka się przed ludźmi. Te dwa obrazy to gotowe cechy do charakterystyki: nieczułość i samotność z wyboru.
Kolejny krok to wygląd. U Dickensa wygląd Scrooge’a wynika z jego charakteru – bohater jest jakby zamrożony od środka:
Zimno wewnętrzne mroziło jego starcze rysy, szczypało spiczasty nos, marszczyło policzki, czyniło jego chód sztywnym, zaczerwieniało mu oczy, zabarwiało na niebiesko usta i brzmiało gniewnie w jego ostrym głosie. Mroźny szron pokrywał jego głowę, brwi i chudą brodę.
Charles Dickens, „Opowieść wigilijna”, tłum. nieznany (Łódź 1947, Wolne Lektury), część I
Nie przepisuj całego portretu. Wybierz kilka szczegółów i pokaż, co mówią o postaci: spiczasty nos, sine usta i szron na włosach to znaki starości, ale przede wszystkim chłodu, który Scrooge nosi w sobie. Wieku bohatera tekst nie podaje – nie wymyślaj liczby lat.
Pojęcia kluczowe
- charakterystyka – forma wypowiedzi przedstawiająca postać: jej przedstawienie, wygląd, cechy charakteru poparte przykładami i ocenę
- charakterystyka bezpośrednia – sposób przedstawienia postaci, w którym narrator, inna postać lub sam bohater wprost nazywa jej cechy
- charakterystyka pośrednia – sposób przedstawienia postaci, w którym cechy odczytujemy z jej czynów, słów, zachowania i reakcji innych osób
- bohater główny – postać, wokół której toczy się akcja utworu; bohater drugoplanowy ma w fabule mniejsze znaczenie
- bohater dynamiczny – postać, która w toku akcji zmienia się pod wpływem wydarzeń, np. Scrooge
- bohater statyczny – postać, której cechy nie zmieniają się w toku akcji, np. Fred
- akapit – fragment tekstu wyodrębniony wcięciem lub odstępem, zawierający jedną spójną myśl
- spójność tekstu – powiązanie zdań i akapitów w logiczną całość za pomocą wyrażeń łączących, zaimków i wyrazów bliskoznacznych
- wartości uniwersalne – wartości uznawane przez ludzi niezależnie od czasu i miejsca, np. dobro, prawda, współczucie, odpowiedzialność za innych
- porównanie – środek stylistyczny zestawiający dwa zjawiska za pomocą wyrazów „jak”, „niby”, „jakby”, np. „samotny jak ostryga”
Czytaj dalej
Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.
Źródła i stan prawny
Stan prawny i dane: wrzesień 2026.
- Charles Dickens, „Opowieść wigilijna”, tłum. nieznany, wyd. Feliksa Owczarka, Łódź 1947 – Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dickens-opowiesc-wigilijna/
- Słownik języka polskiego PWN (sjp.pwn.pl) – hasła: charakterystyka, akapit, spójność, skąpiec.
- Wielki słownik języka polskiego (wsjp.pl).
- Cambridge Dictionary, hasło „scrooge”: https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/scrooge
- Charles Dickens, przemówienie przed odczytem w ratuszu w Birmingham, 30 grudnia 1853 r. (audytorium: „working men and their families”) – Dickens Search: https://dickenssearch.com/speeches/1853-12-30_Speech_At-a-Reading-in-Birmingham
- Rozporządzenie Ministra Edukacji z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) – podstawa programowa języka polskiego, klasy VII–VIII: I.1.9, III.1.3; wymagania klas IV–VI: I.1.9, III.2.1; lista lektur.
- Centralna Komisja Egzaminacyjna, Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025: https://cke.gov.pl/egzamin-osmoklasisty/informatory/
Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): I.1.9, III.1.3, I.1.9 (kl. IV–VI), III.2.1 (kl. IV–VI).
Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.
Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.