WOS · Lekcja 6
Godność i prawa człowieka
Na tej lekcji
- wyjaśnisz, dlaczego godność człowieka jest źródłem jego praw i wolności,
- wymienisz i objaśnisz cechy praw człowieka: powszechność, przyrodzoność, nienaruszalność i niezbywalność,
- omówisz najważniejsze myśli preambuły Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka,
- porównasz prawa i wolności na przykładzie wolności i praw osobistych z Konstytucji RP,
- ocenisz, kiedy państwo może ograniczyć wolności i prawa człowieka.
Godność – źródło wszystkich praw
Każdy człowiek ma godność – szczególną wartość, którą posiada tylko dlatego, że jest człowiekiem. Nie trzeba na nią zasłużyć, nie można jej kupić ani stracić. Ma ją noworodek i osoba starsza, uczeń z najlepszymi ocenami i ten, któremu nauka idzie trudniej, obywatel Polski i cudzoziemiec, a nawet człowiek, który popełnił przestępstwo.
Warto odróżnić dwa znaczenia tego słowa:
- godność osobowa (przyrodzona) – przysługuje każdemu w jednakowym stopniu, od urodzenia do śmierci. To ona jest źródłem praw człowieka;
- godność osobowościowa, czyli poczucie własnej wartości i honoru – zależy od naszego postępowania i od tego, jak widzą nas inni. Można ją nadszarpnąć, np. kłamiąc lub zachowując się nieuczciwie.
Gdy mówimy o prawach człowieka, chodzi o godność w pierwszym znaczeniu. Nawet ktoś, kto zachowuje się niegodnie, nie traci prawa do tego, by traktować go po ludzku.
Polska Konstytucja zaczyna rozdział o prawach i wolnościach właśnie od godności. Art. 30 stanowi: „Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych”. Z tego przepisu wynikają trzy ważne wnioski:
- Prawa człowieka nie są „prezentem” od państwa. Państwo ich nie nadaje, tylko je uznaje i chroni, bo wynikają z godności, którą człowiek już ma.
- Władze publiczne mają obowiązek szanować godność każdego człowieka – np. policjant, urzędnik czy nauczyciel nie może nikogo poniżać.
- Godność jest miarą innych praw. Jeśli jakieś działanie odbiera człowiekowi godność (np. tortury, niewolnictwo, publiczne upokarzanie), jest niedopuszczalne w każdej sytuacji.
Pojęcia kluczowe
- godność człowieka – wartość, którą każdy człowiek ma od urodzenia tylko dlatego, że jest człowiekiem; nie można jej odebrać ani się jej zrzec
- prawa człowieka – uprawnienia i wolności przysługujące każdemu człowiekowi, wynikające z jego godności
- prawa powszechne – przysługujące wszystkim ludziom bez względu na pochodzenie, płeć, wiek, religię czy poglądy
- prawa przyrodzone – należące do człowieka od urodzenia; państwo ich nie nadaje, lecz je uznaje
- prawa nienaruszalne – takie, których nikt nie może człowiekowi odebrać
- prawa niezbywalne – takie, których człowiek nie może się zrzec ani przekazać innej osobie
- wolność – sfera, w której człowiek sam decyduje, a państwo i inni mają mu nie przeszkadzać
- prawo (uprawnienie) – możliwość żądania od państwa lub innych osób określonego działania, np. rozpatrzenia sprawy przez sąd
- preambuła – uroczysty wstęp do aktu prawnego lub deklaracji, wyjaśniający jego cele i wartości
- zasada proporcjonalności – reguła, że wolności można ograniczać tylko w ustawie, tylko w niezbędnym zakresie i bez naruszania ich istoty
Czytaj dalej
Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.
Źródła i stan prawny
Stan prawny i dane: wrzesień 2026.
- Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., art. 30, 31, 38–56, 233.
- Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 10 grudnia 1948 r. (rezolucja 217 A), preambuła i art. 1.
- Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzona w Rzymie 4 listopada 1950 r.
- Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Socjalnych i Kulturalnych, otwarte do podpisu w Nowym Jorku 19 grudnia 1966 r.
- Rzecznik Praw Obywatelskich – serwis bip.brpo.gov.pl (teksty dokumentów praw człowieka).
- Organizacja Narodów Zjednoczonych – serwis un.org, historia Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka.
Wymagania podstawy programowej (WOS, szkoła podstawowa, klasa 8): IV.1, IV.2.
Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.
Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.