Polski · Lekcja 61
Przemówienie – jak przekonać słuchaczy
Na tej lekcji
- rozróżnisz przemówienie i rozprawkę oraz wskażesz, po czym egzaminator rozpozna formę przemówienia,
- zbudujesz wstęp, rozwinięcie i zakończenie przemówienia, łącznie ze zjednaniem słuchaczy, odparciem kontrargumentu i apelem,
- zastosujesz funkcjonalnie kolejne środki retoryczne i wyjaśnisz, jak działają na odbiorcę,
- odróżnisz perswazję od manipulacji i sformułujesz wypowiedź zgodną z zasadami etyki,
- wygłosisz przemówienie lub zaprezentujesz wyniki pracy, panując nad głosem, tempem, pauzą i kontaktem ze słuchaczami.
Przemówienie a rozprawka – co je łączy, a co różni
Z lekcji 18 znasz już plan przemówienia (wstęp z tezą, rozwinięcie z argumentami, zakończenie z apelem), różnicę między tezą a ogólnikiem, sześć podstawowych środków retorycznych (zwroty do słuchaczy, pytanie retoryczne, powtórzenie i anafora, kontrast, forma „my”, apel) i odparcie kontrargumentu.
Przemówienie to wypowiedź argumentacyjna skierowana do konkretnych słuchaczy w konkretnej sytuacji. Jego celem jest przekonanie ich do pewnego stanowiska i – bardzo często – skłonienie do działania. Z rozprawką łączą je argumenty, przykłady i trójdzielna kompozycja. Różni – przede wszystkim adresat i sytuacja.
| Cecha | Przemówienie | Rozprawka |
|---|---|---|
| adresat | konkretni słuchacze, np. uczniowie klas siódmych, rodzice, goście uroczystości | czytelnik, którego nie nazywasz |
| sytuacja | określona okazja: apel, zebranie, uroczystość, otwarcie wydarzenia | brak sytuacji mówienia – tekst pisany |
| cel | przekonać i skłonić do działania lub zmiany postawy | rozważyć problem i uzasadnić stanowisko |
| stanowisko | teza – mówca chce przekonać, a nie dopiero sprawdzać | teza albo hipoteza |
| kontakt z odbiorcą | zwroty do słuchaczy na początku, w trakcie i na końcu; formy „wy” i „my”; tryb rozkazujący w apelu | zwykle bez zwrotów do czytelnika; formy „uważam”, „sądzę” albo konstrukcje bezosobowe |
| zakończenie | podsumowanie, apel, podziękowanie za uwagę | wniosek, potwierdzenie tezy lub rozstrzygnięcie hipotezy |
Co mówią kryteria egzaminu? Przemówienie ocenia się według tych samych ośmiu kryteriów co rozprawkę (pełna tabela – lekcja 59). Warto jednak wiedzieć, gdzie forma przemówienia „waży” najwięcej:
- Realizacja tematu wypowiedzi – forma ma być zgodna z formą wskazaną w poleceniu. Jeśli temat brzmi „Napisz przemówienie”, a powstanie rozprawka bez słuchaczy i sytuacji mówienia, to forma niezgodna z poleceniem: 0 pkt w tym kryterium, a wtedy 0 pkt we wszystkich pozostałych.
- Elementy retoryczne (5 pkt) – mimo nazwy egzaminator nie liczy tu pytań retorycznych ani wykrzykników. Sprawdza argumentację: czy jest pogłębiona, czy argumenty odwołują się np. do faktów, logiki, emocji, czy są poparte przykładami i uporządkowane. Środki retoryczne pomagają, ale nie zastąpią argumentów.
- Kompozycja tekstu – ma być „zgodna z formą wypowiedzi”: wstęp ze zwrotem do słuchaczy, rozwinięcie i zakończenie, w graficznie wyodrębnionych akapitach. Apel nie jest osobno punktowany, ale to typowe zakończenie przemówienia.
- Styl – emocje są dozwolone, potoczność („No to słuchajcie, ziomki”) – nie.
Przykładowe przemówienie z informatora CKE, ocenione na najwyższą liczbę punktów, zaczyna się właśnie od zwrotu do uczniów konkretnej klasy.
Pojęcia kluczowe
- przemówienie – wypowiedź argumentacyjna skierowana do konkretnych słuchaczy w określonej sytuacji, której celem jest przekonanie ich do stanowiska mówcy i często skłonienie do działania
- adresat – osoba lub grupa, do której kierujemy wypowiedź; w przemówieniu – słuchacze obecni na sali
- zjednanie słuchaczy – fragment wstępu, w którym mówca zdobywa życzliwość odbiorców, np. okazując szacunek dla ich czasu (łac. captatio benevolentiae)
- apel – wezwanie słuchaczy do konkretnego działania lub postawy, zwykle w trybie rozkazującym, najczęściej w zakończeniu
- wyliczenie – szereg wyrazów lub zwrotów tego samego rodzaju, np. „zeszytów, kredek, plecaków i książek”
- stopniowanie (gradacja) – ułożenie wyrazów, zwrotów lub zdań według rosnącej (rzadziej malejącej) siły znaczenia lub emocji
- odwołanie do autorytetu – przywołanie osoby lub instytucji kompetentnej w danej sprawie dla wzmocnienia argumentu
- perswazja – jawne przekonywanie odbiorcy za pomocą argumentów, które zostawia mu swobodę decyzji
- manipulacja językowa – ukryte wpływanie na odbiorcę za pomocą nieuczciwych chwytów językowych, np. fałszywego uogólnienia, straszenia, pochlebstwa
- interpretacja głosowa – takie wygłoszenie tekstu – tempem, pauzami, siłą głosu, intonacją i akcentem logicznym – które oddaje jego sens i nastrój
Czytaj dalej
Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.
Źródła i stan prawny
Stan prawny i dane: wrzesień 2026.
- Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz”, księga XII, Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/pan-tadeusz/
- Charles Dickens, „Opowieść wigilijna”, Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dickens-opowiesc-wigilijna/
- Centralna Komisja Egzaminacyjna, Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025, Warszawa 2025 – zasady oceniania wypracowania (s. 9–16) i przykładowe ocenione przemówienia (s. 83–86): https://cke.gov.pl/images/_EGZAMIN_OSMOKLASISTY/Informatory/2025/standard/Informator_E8_polski_2025_P1.pdf
- Podstawa programowa – język polski, kl. VII–VIII, wymagania III.1.1, III.1.7, III.1.8, III.2.1, III.2.4, IV.5 (rozporządzenie MEN z 14.02.2017 r. w brzmieniu Dz.U. 2024 poz. 996): https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20240000996
- Słownik języka polskiego PWN, hasła: przemówienie, perswazja, manipulacja, gradacja, apel: https://sjp.pwn.pl
- Arystoteles, „Retoryka”, księga I, rozdz. 2 – sposoby przekonywania (przez charakter mówcy, uczucia słuchaczy i rozumowanie).
- U.S. Government Publishing Office, Ben’s Guide: Gettysburg Address – facts and figures: https://bensguide.gpo.gov/gettysburg-address-facts-and-figures
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Piotr Skarga, »Kazania sejmowe«”: https://zpe.gov.pl/a/skargi-piotra-skargi-kazania-sejmowe/DdZax8mzU
Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): III.2.1, III.1.1, III.1.7, III.1.8, III.2.4, IV.5.
Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.
Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.