Polski · Lekcja 60
Argument z lektury – jak go zbudować i rozwinąć
Na tej lekcji
- Odróżnisz wzmiankę i streszczenie od funkcjonalnego odwołania do lektury.
- Rozwiniesz argument z lektury za pomocą pięciu pytań pogłębiających i wpleciesz w niego krótki cytat.
- Przeprowadzisz wnioskowanie (także z porównania i z kontrastu) i rozpoznasz błędne wnioski.
- Sformułujesz kontrargument i odpowiesz na niego odparciem, ustępstwem albo zawężeniem.
- Ocenisz krytycznie, czy przykład z lektury naprawdę dowodzi tezy, i skorzystasz z tabeli argumentów do egzaminu.
Wspomnieć to nie to samo co wykorzystać
W lekcji 59 poznałeś(-aś) budowę akapitu argumentacyjnego: argument, przykład, omówienie i wniosek cząstkowy. W lekcji 22 – zasady odwołania do lektury, które egzaminator uzna za funkcjonalne. Teraz zajrzysz do środka akapitu i zobaczysz, co odróżnia przykład, który dowodzi, od przykładu, który tylko wypełnia miejsce.
W kryterium „kompetencje literackie i kulturowe” egzaminator sprawdza, czy lektura jest wykorzystana funkcjonalnie, czyli czy służy Twojemu wywodowi. Odwołanie do lektury może mieć trzy poziomy. Zobacz je na jednym temacie: „Czy obojętność wobec cudzego nieszczęścia jest winą?”.
- Wzmianka: „Obojętny był też Scrooge z »Opowieści wigilijnej«”. Pada imię i tytuł, ale nic z tego nie wynika. Czytelnik nie wie, na czym polegała obojętność ani dlaczego była winą.
- Streszczenie: „Scrooge był skąpcem. W Wigilię odwiedził go duch Marleya, a potem trzy duchy. Pokazały mu przeszłość, teraźniejszość i przyszłość. Rano Scrooge się zmienił”. Fakty się zgadzają, ale nie dotyczą słów-kluczy tematu. To opowiadanie fabuły, a nie dowód.
- Odwołanie funkcjonalne: wybierasz jedną scenę, która dotyczy obojętności, omawiasz ją i wyprowadzasz wniosek związany z tezą.
Do tematu o obojętności najlepiej pasuje scena z części I. Dwaj panowie zbierają datki dla ubogich. Scrooge odsyła ich do więzień, przytułków i domów pracy. Gdy słyszy, że wielu biednych wolałoby umrzeć, niż tam trafić, odpowiada:
— Skoro wielu wolałoby raczej umrzeć — odparł Scrooge — niechże to uczynią i tym sposobem zmniejszą nadmiar ludności.
Charles Dickens, „Opowieść wigilijna”, tłum. nieznany (Łódź 1947, Wolne Lektury), część I
Ta scena wystarczy, bo zawiera wszystko, czego potrzebuje argument: bohater wie o cudzej biedzie, mógłby pomóc, a mimo to odmawia. Działa tu zasada lupy: zamiast całej fabuły pokazujesz jeden fragment, ale za to dokładnie. Sprawdzisz to prostym testem: usuń z akapitu zdania o lekturze. Jeśli akapit nic nie stracił, lektura była ozdobą. Jeśli rozpadł się dowód, lektura pracuje dla tezy.
Przykład z życia
Analiza akapitu – odwołanie funkcjonalne. Temat: „Czy obojętność wobec cudzego nieszczęścia jest winą?”.
„Obojętność jest winą, ponieważ krzywdzi tak samo jak zły czyn, tylko po cichu. Przekonuje o tym postawa Ebenezera Scrooge’a z »Opowieści wigilijnej« Charlesa Dickensa. Gdy prosi się go o datek dla ubogich, bohater odpowiada, że jeśli biedni wolą umrzeć, niech to zrobią i »zmniejszą nadmiar ludności«. Scrooge nikogo nie uderzył ani nie okradł, a jednak jego słowa skazują ludzi na głód i zimno. Później Duch Tegorocznego Bożego Narodzenia powtarza mu to samo zdanie przy kominku Cratchitów, gdy Scrooge pyta o los chorego Tima. Bohater słyszy własne słowa i pochyla głowę, „przejęty skruchą i żalem”. Dickens pokazuje więc, że obojętność przestaje być »niewinna«, kiedy ma twarz konkretnego dziecka. Skoro sam Scrooge uznaje swoje słowa za powód do skruchy, obojętność trzeba nazwać winą”.
Zwróć uwagę: akapit nie streszcza wizyt trzech duchów. Wybiera dwie sceny połączone tym samym zdaniem, a krótki cytat jest wpleciony we własne zdanie ucznia.
Pojęcia kluczowe
- funkcjonalne odwołanie do lektury – wykorzystanie wybranej sceny z utworu tak, że dowodzi argumentu i łączy się z tezą – w przeciwieństwie do samej wzmianki lub streszczenia
- omówienie przykładu – część akapitu, w której wyjaśniasz, jak przywołana scena dowodzi argumentu (motywy, skutki, ocena w utworze, uogólnienie)
- wnioskowanie – dochodzenie do nowego twierdzenia (wniosku) na podstawie innych zdań uznanych za prawdziwe
- przesłanka – zdanie uznane za prawdziwe, z którego wyprowadza się wniosek; w rozprawce zwykle argument i omówiony przykład
- uogólnienie – wniosek, który z kilku przykładów wyprowadza jedną prawidłowość
- pochopne uogólnienie – błąd wnioskowania: wniosek mówi więcej, niż pozwalają przykłady
- kontrargument – argument przeciwny, podważający tezę lub inny argument
- odparcie – odpowiedź na kontrargument pokazująca, że jest nieprawdziwy albo opiera się na błędnym odczytaniu
- ustępstwo – przyznanie kontrargumentowi części racji przy jednoczesnym wykazaniu, że nie podważa on tezy („wprawdzie…, jednak…”)
- polemika – rzeczowy spór z czyimś poglądem, oparty na argumentach, a nie na ocenie osoby
Czytaj dalej
Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.
Źródła i stan prawny
Stan prawny i dane: wrzesień 2026.
- Centralna Komisja Egzaminacyjna, Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025, Warszawa 2025 – kryteria oceny wypracowania (elementy retoryczne, kompetencje literackie i kulturowe), lista lektur w arkuszu: https://cke.gov.pl/images/_EGZAMIN_OSMOKLASISTY/Informatory/2025/standard/Informator_E8_polski_2025_P1.pdf
- Podstawa programowa – język polski, kl. VII–VIII, wymagania III.1.4–III.1.7 i IV.7 oraz lista lektur (rozporządzenie MEN z 14.02.2017 r. w brzmieniu Dz.U. 2024 poz. 996): https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20240000996
- Charles Dickens, „Opowieść wigilijna”, tłum. nieznany (Łódź 1947), części I, III i V, Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dickens-opowiesc-wigilijna/
- Juliusz Słowacki, „Balladyna”, akt II, scena 1, akt III, scena 3, akt V, scena 4, Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/balladyna/
- Aleksander Fredro, „Zemsta”, motto i akt IV, Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/zemsta/
- Adam Mickiewicz, „Dziady cz. II” i „Pan Tadeusz”; Henryk Sienkiewicz, „Latarnik” i „Quo vadis”; Stefan Żeromski, „Syzyfowe prace” – Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dziady-dziady-poema-dziady-czesc-ii/, https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/pan-tadeusz/, https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/latarnik/, https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/quo-vadis/, https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syzyfowe-prace/
- Antoine de Saint-Exupéry, „Mały Książę”, przeł. Agata Kozak, Wolne Lektury, Licencja Wolnej Sztuki 1.3: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/saint-exupery-maly-ksiaze/
- Aleksander Kamiński, „Kamienie na szaniec”; Sławomir Mrożek, „Artysta” – utwory chronione prawem autorskim, w lekcji omówione własnymi słowami, bez cytatów.
- Słownik języka polskiego PWN i Słownik wyrazów obcych PWN, hasła: argument, kontrargument, polemika, wnioskowanie, przesłanka: https://sjp.pwn.pl
- Oxford Union, „Our history” – początki stowarzyszenia (1823): https://oxford-union.org/pages/our-history
Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): III.1.4, III.1.5, III.1.6, III.1.7, IV.7.
Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.
Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.