Polski · Lekcja 23
„Stary człowiek i morze” – zwycięstwo w klęsce
Na tej lekcji
- opowiesz przebieg wyprawy Santiaga i wyjaśnisz rolę Manolina w jego życiu,
- rozpoznasz symbole morza, marlina, rekinów, szkieletu i lwów ze snu oraz określisz ich funkcje w utworze,
- wyjaśnisz, na czym polega „zwycięstwo w klęsce”, i poddasz refleksji problematykę egzystencjalną utworu,
- odwołasz się w interpretacji do wartości uniwersalnych (godność, wytrwałość, szacunek, przyjaźń, nadzieja),
- zbudujesz argument z lektury uzupełniającej i połączysz go z lekturą obowiązkową w wypracowaniu.
Stary rybak i chłopiec – świat utworu
Czym jest lektura uzupełniająca i jaką rolę może odegrać na egzaminie jako „inny utwór literacki”, wiesz z lekcji 22. „Stary człowiek i morze” Ernesta Hemingwaya ma niewiele ponad sto stron, a mówi o sprawach największych: o walce, samotności, starości i godności.
Ernest Hemingway (1899–1961) był amerykańskim pisarzem i dziennikarzem. Przez wiele lat mieszkał na Kubie, pod Hawaną, i sam chętnie łowił ryby na otwartym morzu. Opowieść o starym rybaku ukazała się w 1952 roku – najpierw w całości w jednym numerze amerykańskiego tygodnika „Life”, a kilka dni później jako książka. W 1953 roku przyniosła autorowi Nagrodę Pulitzera, a w 1954 roku Hemingway otrzymał literacką Nagrodę Nobla; w uzasadnieniu wymieniono właśnie tę książkę.
Akcja rozgrywa się w kubańskiej wiosce rybackiej niedaleko Hawany i na wodach Golfsztromu – ciepłego prądu morskiego. Najważniejsze postacie to:
- Santiago – stary, bardzo biedny rybak, który od osiemdziesięciu czterech dni nie złowił ani jednej ryby. Inni uważają go za pechowca, niektórzy młodsi rybacy żartują z niego. Jest chudy i pomarszczony, ma pokryte bliznami dłonie, ale oczy – jak zauważa narrator – ma koloru morza, pogodne i niepokonane. Jest cierpliwy, doświadczony, skromny i uparty w najlepszym znaczeniu tego słowa.
- Manolin – chłopiec, którego Santiago nauczył łowić ryby. Przez pierwsze czterdzieści dni pechowej passy pływał ze starym, potem rodzice kazali mu przejść na inną łódź. Mimo to codziennie pomaga Santiagowi: nosi sprzęt, przynosi jedzenie i przynętę, rozmawia z nim o baseballu. Jest dla starego kimś w rodzaju wnuka i przyjaciela.
Ubóstwo Santiaga Hemingway pokazuje bez skarg, jednym gestem: stary i chłopiec codziennie odgrywają rozmowę o garnku ryżu z rybą, choć wiedzą, że go nie ma, a sieć rzutową dawno sprzedano. Obaj udają dla siebie nawzajem – z delikatności, żeby nie upokarzać drugiego. Już to pokazuje, że w tej książce ważniejsze od tego, co się posiada, jest to, jak się znosi los.
Pełną charakterystykę Santiaga zbudujesz według planu z lekcji 2 (przedstawienie postaci, wygląd, cechy poparte przykładami, ocena), a zestawienie go z innym bohaterem – jak w lekcjach 5 i 14. Tu skupimy się na tym, co jest potrzebne do interpretacji: na walce, symbolach i wartościach.
Pojęcia kluczowe
- lektura uzupełniająca – utwór z listy propozycji w podstawie programowej (lub spoza niej), który wybiera nauczyciel lub klasa; na egzaminie można się do niego odwołać jako do „innego utworu literackiego”
- marlin – duża drapieżna ryba morska z wydłużonym, ostrym pyskiem przypominającym miecz; w utworze – godny podziwu przeciwnik Santiaga
- symbol – przedmiot, postać lub zdarzenie, które poza znaczeniem dosłownym ma ukryte, często wieloznaczne znaczenie (definicja i przykłady – lekcja 7)
- funkcja symbolu – rola, jaką symbol odgrywa w utworze – odpowiedź na pytanie, po co autor go użył (np. tworzy klamrę kompozycyjną, wyraża przesłanie); zob. lekcja 17
- klamra kompozycyjna – powtórzenie tego samego motywu lub obrazu na początku i na końcu utworu, które spaja całość; tu – sen o lwach
- zwycięstwo w klęsce (zwycięstwo moralne) – sytuacja, w której bohater przegrywa zewnętrznie (traci zdobycz, siły, pozycję), ale wygrywa wewnętrznie, bo zachowuje godność i wierność sobie
- godność – poczucie własnej wartości i szacunek do siebie, które wyrażają się w postawie człowieka, także w cierpieniu i porażce
- hart ducha – siła woli i wytrwałość, które pozwalają znosić trudności i nie poddawać się
- problematyka egzystencjalna – pytania dotyczące ludzkiego istnienia: sensu życia i wysiłku, cierpienia, samotności, starości, przemijania
- wartości uniwersalne – wartości uznawane za ważne przez ludzi różnych epok i kultur, np. godność, wytrwałość, przyjaźń, nadzieja, szacunek
Czytaj dalej
Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.
Źródła i stan prawny
Stan prawny i dane: wrzesień 2026.
- Ernest Hemingway, „Stary człowiek i morze”, przeł. Bronisław Zieliński (pierwsze wydanie przekładu: 1956; cytaty w lekcji wg wydania: Warszawa 1988) – utwór i przekład chronione prawem autorskim; w lekcji wyłącznie krótkie cytaty w celu analizy (art. 29 ustawy o prawie autorskim). Książka dostępna w bibliotekach.
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Wytrzymać wszystko. O harcie ducha i samotnych zmaganiach z losem” (fragment utworu w przekładzie B. Zielińskiego, informacje o Nagrodzie Pulitzera 1953 i Nagrodzie Nobla 1954): https://zpe.gov.pl/pdf/PNxOZKwGt
- Stary człowiek i morze, Wikipedia (1952, przekład 1956, Pulitzer 1953, Nobel 1954, ekranizacje): https://pl.wikipedia.org/wiki/Stary_człowiek_i_morze
- The Old Man and the Sea, Wikipedia (publikacja w „Life” 1.09.1952, sprzedaż 5,3 mln egz. w dwa dni, film animowany A. Pietrowa – Oscar): https://en.wikipedia.org/wiki/The_Old_Man_and_the_Sea
- The Nobel Prize in Literature 1954 – Ernest Hemingway (uzasadnienie): https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1954/summary/
- Aleksander Kamiński, „Kamienie na szaniec”; Charles Dickens, „Opowieść wigilijna”; Antoine de Saint-Exupéry, „Mały Książę”; Henryk Sienkiewicz, „Latarnik” – przywołane bez cytatów (zob. lekcje 1–3, 13–18, 29).
- Słownik języka polskiego PWN (sjp.pwn.pl) – hasła: marlin, godność, hart ducha, symbol.
- Poradnia Językowa Uniwersytetu Łódzkiego – odmiana imienia Santiago (Santiaga, Santiagowi, Santiagiem, o Santiagu): https://www.poradnia-jezykowa.uni.lodz.pl/szczegoly/odmiana-imienia-santiago
- Rozporządzenie Ministra Edukacji z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) – podstawa programowa języka polskiego, klasy VII–VIII: I.1.4, I.1.7, I.1.9; lista lektur uzupełniających.
- Centralna Komisja Egzaminacyjna, Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025: https://cke.gov.pl/egzamin-osmoklasisty/informatory/
Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): I.1.4, I.1.7, I.1.9.
Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.
Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.