Polski · Lekcja 10
Obrzęd dziadów – świat przedstawiony i budowa dramatu
Na tej lekcji
- wyjaśnisz, czym był ludowy obrzęd dziadów, i wykorzystasz tę wiedzę (kontekst kulturowy) w interpretacji utworu,
- opiszesz czas i miejsce akcji, nastrój grozy oraz role Guślarza, Starca i Chóru w obrzędzie,
- wyjaśnisz funkcję motta z „Hamleta” Szekspira,
- wskażesz w „Dziadach cz. II” tekst główny, didaskalia, dialog i monolog oraz wyjaśnisz, dlaczego utwór nie ma aktów i scen,
- rozpoznasz w „Dziadach cz. II” poznane w lekcji 7 cechy dramatu romantycznego i te, które widać tu wyraźniej: połączenie rodzajów, fragmentaryczność, luźną kompozycję i otwarte zakończenie.
Święto zmarłych przodków – kontekst kulturowy
Zanim zacznie się akcja, Adam Mickiewicz tłumaczy czytelnikowi w krótkim wstępie napisanym prozą, czym są dziady. To nie on wymyślił to święto – istniało naprawdę:
DZIADY. Jest to nazwisko uroczystości obchodzonej dotąd między pospólstwem w wielu powiatach Litwy, Prus i Kurlandii, na pamiątkę dziadów, czyli w ogólności zmarłych przodków.
Adam Mickiewicz, „Dziady cz. II”, wstęp autora
„Pospólstwo” to prości ludzie, głównie chłopi, a „dziady” – przodkowie, dawni członkowie rodu. Mickiewicz wyjaśnia dalej, że obrzęd sięga czasów pogańskich, a prowadził go Guślarz – „razem kapłan i poeta”. Słowo „guślarz” wiąże się z wyrazem gusła, czyli czary, praktyki magiczne; sam Mickiewicz dopisuje w nawiasie „gęślarz” – ktoś, kto gra na gęślach i śpiewa. W czasach poety duchowni i właściciele ziemscy próbowali ten zwyczaj wykorzenić, więc chłopi obchodzili dziady po kryjomu, nocą, w kaplicach lub pustych domach niedaleko cmentarza.
Najważniejsza cecha tego święta to połączenie dwóch światów wierzeń:
Dziady nasze mają to szczególnie, iż obrzędy pogańskie pomieszane są z wyobrażeniami religii chrześcijańskiej, zwłaszcza iż dzień zaduszny przypada około czasu tej uroczystości.
Adam Mickiewicz, „Dziady cz. II”, wstęp autora
| Ślady wierzeń pogańskich | Ślady wiary chrześcijańskiej |
|---|---|
| przywoływanie dusz zmarłych zaklęciami | dusze czyśćcowe (w tekście: „czyscowe”), czyli pokutujące w czyśćcu |
| karmienie duchów jadłem i napojem | modlitwa, jałmużna, pacierze za zmarłych |
| ogień, kądziel, zioła, mak i soczewica rzucane w kąty | znak krzyża, kropidło, stuła, gromnica |
| Guślarz – czarownik i śpiewak | termin bliski Dniu Zadusznemu (2 listopada) |
Po co ludzie to robili? Wierzyli, że mogą pomóc zmarłym: jedzeniem, napojem i śpiewem przynieść ulgę duszom, które nie trafiły jeszcze do nieba. To bliskie temu, co robisz 1 i 2 listopada: odwiedzasz groby, zapalasz znicz, wspominasz bliskich. Zmienił się sposób, ale nie potrzeba – pamiętać o zmarłych i utrzymać z nimi więź.
Dlaczego poeta sięgnął po ludowy obrzęd? Mickiewicz był romantykiem, a romantycy szukali prawdy w kulturze ludowej: w pieśniach, legendach, wierzeniach. We wstępie pisze, że noc, samotne miejsca i „obrzędy fantastyczne” silnie działały na jego wyobraźnię i że w ludowych opowieściach o powracających zmarłych widział „pewne dążenie moralne i pewne nauki”. Dodaje też, że pieśni i zaklęcia z utworu są w dużej części „wiernie, a niekiedy dosłownie z gminnej poezji wzięte”. Pamiętaj jednak: to stylizacja, nie reportaż z wioski. Poeta wziął z folkloru nastrój, formuły i motywy, a z nich zbudował własny, starannie skomponowany dramat. Tak właśnie działa kontekst kulturowy – wiedza o zwyczajach i wierzeniach pozwala zrozumieć, co dzieje się w utworze i dlaczego.
Jak wykorzystać kontekst w interpretacji? Samo przytoczenie wiadomości o obrzędzie to jeszcze nie interpretacja. Połącz trzy kroki: fakt z kontekstu → zjawisko w utworze → wniosek o sensie. Na przykład: lud wierzył, że żywi mogą pomóc zmarłym jadłem i modlitwą → w kaplicy Guślarz pyta każdego ducha, „czego mu potrzeba” → utwór pokazuje wspólnotę żywych i umarłych, w której los zmarłego zależy także od pamięci żywych. Albo: obrzęd łączył magię z wiarą chrześcijańską → Guślarz wzywa duchy zaklęciem, a odprawia znakiem krzyża → w świecie „Dziadów” ludowa mądrość i religia nie walczą ze sobą, tylko razem próbują zrozumieć tajemnicę śmierci. Na egzaminie: jedno zdanie wiedzy, jedno o utworze, jedno wniosku.
Pojęcia kluczowe
- dziady (obrzęd) – ludowe święto zmarłych przodków obchodzone dawniej na Litwie, Białorusi i w sąsiednich krainach; łączyło wierzenia pogańskie z chrześcijańskimi
- Guślarz – prowadzący obrzęd dziadów; według wstępu Mickiewicza „razem kapłan i poeta”; nazwa związana ze słowem „gusła” – czary
- chór – grupa postaci wypowiadających się razem; w „Dziadach cz. II” – wieśniacy, którzy powtarzają refren i nauki duchów oraz wyrażają uczucia wspólnoty
- motto – cytat umieszczony na początku utworu, zapowiadający jego temat, nastrój lub sens
- refren – fragment tekstu powtarzany w regularnych odstępach, np. „Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, / Co to będzie, co to będzie?”
- kontekst kulturowy – wiedza o zwyczajach, wierzeniach i obrzędach, która pomaga zrozumieć utwór
- dramat romantyczny – dramat epoki romantyzmu łamiący dawne zasady teatru: łączy rodzaje literackie, świat realny z fantastycznym, ma luźną kompozycję i często otwarte zakończenie
- synkretyzm rodzajowy – łączenie w jednym utworze cech różnych rodzajów literackich – liryki, epiki i dramatu
- fragmentaryczność – budowa utworu, który wygląda jak część większej całości: bez pełnego początku lub zakończenia, z niedopowiedzeniami
- zakończenie otwarte – zakończenie, które nie rozstrzyga losów bohaterów i zostawia czytelnika z pytaniem
Czytaj dalej
Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.
Źródła i stan prawny
Stan prawny i dane: wrzesień 2026.
- Adam Mickiewicz, „Dziady. Poema. Dziady, część II”, tekst wg wyd.: A. Mickiewicz, Dziady cz. 1–4, Czytelnik, Warszawa 1974 – Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dziady-dziady-poema-dziady-czesc-ii/
- Adam Mickiewicz, „Romantyczność” – Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/ballady-i-romanse-romantycznosc/
- William Shakespeare, „Hamlet”, akt I, scena 5 (wypowiedź Hamleta do Horacego).
- Encyklopedia PWN (encyklopedia.pwn.pl) – hasła: Mickiewicz Adam, Dziady, dramat romantyczny, ballada.
- Słownik języka polskiego PWN (sjp.pwn.pl) – hasła: gusła, motto, refren, chór, didaskalia, synkretyzm.
- Hasła „Dziady (dramat)”, „Dziady część II” i „Dziady (zwyczaj)” w Wikipedii (dane o wydaniach, prapremierze 31.10.1901 i obrzędzie, weryfikowane z tekstem utworu): https://pl.wikipedia.org/wiki/Dziady_(dramat)
- Rozporządzenie Ministra Edukacji z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) – podstawa programowa języka polskiego, klasy VII–VIII: I.1.3, I.1.10; lista lektur.
- Centralna Komisja Egzaminacyjna, Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025: https://cke.gov.pl/egzamin-osmoklasisty/informatory/
Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): I.1.3, I.1.10.
Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.
Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.