Przejdź do treści

Polski · Lekcja 11

Trzy rodzaje duchów i trzy winy

Czy można zostać ukaranym, choć nie zrobiło się nic złego? Wyobraź sobie kogoś, kto przez całe życie tylko się bawił, albo kogoś, kto był piękny i podziwiany, ale nikogo nie kochał. Nikogo nie skrzywdzili – a jednak w „Dziadach cz. II” Adama Mickiewicza ich dusze nie mogą trafić do nieba. Obok nich pojawia się duch, który krzywdził naprawdę – okrutny pan wsi. Na tej lekcji porównasz trzy rodzaje duchów, ich winy i kary oraz odczytasz nauki, które zostawiają żywym.

Na tej lekcji

  • scharakteryzujesz trzy rodzaje duchów z „Dziadów cz. II”: ich winę, karę, warunek pomocy i to, co dostają od Guślarza,
  • zacytujesz i objaśnisz trzy prawdy moralne w kontekście losu każdego ducha,
  • rozpoznasz symbole (gorczyca, ptaki nocne, baranek i motylek, ziemia i niebo) oraz alegoryczną funkcję duchów i określisz ich funkcje w utworze,
  • odwołasz się w interpretacji do wartości uniwersalnych – etycznych, społecznych, religijnych i narodowych,
  • wyjaśnisz, na czym polega zasada, że kara jest miarą i lustrem winy.

Kto przychodzi do kaplicy? Trzy rodzaje duchów

W lekcji 10 poznałeś(-aś) obrzęd dziadów, Guślarza i chór wieśniaków. Teraz przyjrzymy się tym, dla których obrzęd się odbywa – duszom zmarłych. Guślarz nie wywołuje ich wszystkich naraz. Wzywa je po kolei, w trzech grupach, i każdą grupę innym znakiem. Tak powstają trzy rodzaje duchów:

  • duchy lekkie – Józio i jego siostra Rózia, dzieci, które za życia znały tylko zabawę i pieszczoty,
  • duch ciężki – Zły Pan (w tekście „Widmo”), okrutny dziedzic wsi – od jego pogrzebu mija dopiero trzeci rok,
  • duch pośredni – Zosia, najpiękniejsza pasterka we wsi, która nikogo nie pokochała.

Już samo wezwanie mówi, czym te dusze się różnią. Duchy lekkie Guślarz przyzywa płonącą garścią kądzieli (lnu do przędzenia), która spala się w jednej chwili – tak jak ich krótkie, beztroskie życie. Guślarz mówi o nich, że „Zabłysnęli i spłonęli / Jako ta garstka kądzieli”.

Ducha ciężkiego wzywa inaczej – ogniem buchającym z kotła wódki, bo duchy ciężkie są – jak mówi Guślarz – „Przykuci zbrodni łańcuchem” do ziemi i blisko mu do „piekielnej jamy”. Duchy pośrednie przyzywa dymem święconego ziela. Zapamiętaj kolejność: lekkie – ciężki – pośredni. Nie idzie ona od najmniejszej do największej winy.

Przebieg każdej sceny znasz z lekcji 10: wezwanie, rozmowa z Guślarzem („Żeby się dostać do nieba?”), nauka powtórzona przez chór i „A kysz, a kysz!”. Tu zadasz każdemu duchowi cztery pytania: jaka wina, jaka kara, jaki warunek pomocy i co dostaje od Guślarza. Każda scena kończy się prawdą moralną – krótką nauką dla żywych.

Milczące widmo z pąsową pręgą na sercu, które zjawia się na końcu, nie należy do żadnej z trzech grup (omawia je lekcja 10).

Duch Wina Kara Warunek pomocy Co dostaje od Guślarza
Józio i Rózia (lekkie) nie zaznali w życiu żadnej goryczy, tylko przyjemności nie mogą wejść do nieba; w raju dręczy ich „nuda i trwoga” muszą poznać gorycz – proszą o dwa ziarnka gorczycy dwa ziarnka gorczycy – to wystarczy, by poszli do nieba
Zły Pan (ciężki) okrucieństwo wobec poddanych: głodził ich, bił, nie znał litości błąka się po ziemi w ciele, cierpi głód i pragnienie, szarpią go ptaki nocne ktoś z poddanych musi go nakarmić i napoić – ale ptaki zabierają każdy kęs nic – nie ma dla niego ratunku, Guślarz go odpędza
Zosia (pośredni) żyła „nie dla świata”: nikogo nie pokochała, nie założyła rodziny ani nie wzleci do nieba, ani nie dotknie ziemi; wiatr nią pomiata, jest sama musi „dotknąć ziemi” – prosi, by młodzieńcy przyciągnęli ją do ziemi dziś nic; zapowiedź, że po dwóch latach wejdzie do nieba
„Dziady cz. II” – trzy rodzaje duchów między niebem a ziemiąTrzy rodzaje duchów ułożone według tego, jak daleko są od nieba. Duchy lekkie, Józio i Rózia: w raju, ale brama nieba zamknięta; zabrakło im goryczy; dostają dwa ziarnka gorczycy i idą do nieba. Duch pośredni, Zosia: ani w niebie, ani na ziemi, wiatr nią pomiata; zabrakło jej dotknięcia ziemi, czyli miłości do ludzi; dziś nic nie dostaje, do nieba wejdzie po dwóch latach. Duch ciężki, Zły Pan: przykuty do ziemi, blisko piekła, głód i ptaki nocne; zabrakło mu człowieczeństwa; nic nie dostaje, nie ma dla niego ratunku. Zasada: kara jest miarą i lustrem winy.NIEBO – brama niebieskaDuchy lekkieJózio i Róziaw raju, brama zamkniętabrak: goryczydostają: 2 ziarnkagorczycy→ idą do niebaDuch pośredniZosiamiędzy niebem a ziemią,wiatr nią pomiatabrak: miłości do ludzidostaje: dziś nic→ niebo za dwa lataDuch ciężkiZły Panprzykuty do ziemi,głód i ptaki nocnebrak: człowieczeństwadostaje: nic→ brak ratunkudroga do nieba– linia ciągła: od razu,przerywana: za dwa lataZIEMIA – życie wśród ludziZasada: kara jest miarą i lustrem winy – im cięższa wina, tym dalej od nieba

Pojęcia kluczowe

  • duchy lekkie – w „Dziadach cz. II” dusze dzieci (Józio i Rózia), które nie zaznały w życiu goryczy; nie mogą wejść do nieba, dopóki jej nie poznają
  • duch ciężki – dusza grzesznika obciążona zbrodniami (Zły Pan); przykuta do ziemi, cierpi męki, a ludzie nie mogą jej pomóc
  • duch pośredni – dusza kogoś, kto żył między ziemią a niebem – bez wielkich win, ale też bez miłości do ludzi (Zosia); pokutuje przez określony czas
  • prawda moralna – krótka nauka o tym, jak należy żyć, wypowiadana przez ducha i powtarzana przez chór, np. „Kto nie doznał goryczy ni razu, / Ten nie dozna słodyczy w niebie”
  • wina – zły czyn albo zaniedbanie, za które człowiek ponosi odpowiedzialność
  • kara – przykra konsekwencja winy; w „Dziadach cz. II” kara odpowiada winie i jest jej odbiciem
  • symbol – przedmiot, postać lub zdarzenie o ukrytym, często wieloznacznym sensie (definicja i przykłady – lekcja 7)
  • alegoria – obraz lub postać o jednym, umownym znaczeniu, często przekazująca naukę (definicja i przykłady – lekcja 7)
  • wartości uniwersalne – to, co jest ważne dla ludzi niezależnie od czasu i miejsca, np. litość, miłość, sprawiedliwość, pamięć o przodkach
  • hajduk – dawniej służący na dworze magnackim, często w stroju węgierskim; wykonywał polecenia pana

Czytaj dalej

Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.

Zobacz pakietyMam konto – zaloguj się

Źródła i stan prawny

Stan prawny i dane: wrzesień 2026.

  • Adam Mickiewicz, „Dziady cz. II”, tekst wg: A. Mickiewicz, „Dziady cz. 1–4”, Czytelnik, Warszawa 1974 – Wolne Lektury (domena publiczna): https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dziady-dziady-poema-dziady-czesc-ii/
  • Dante Alighieri, „Boska komedia”, „Piekło”, pieśń XXVIII (pojęcie contrapasso) – Wikipedia: https://pl.wikipedia.org/wiki/Boska_komedia
  • Stanisław Moniuszko, „Widma” – Culture.pl: https://culture.pl/en/work/phantoms-stanislaw-moniuszko
  • Polska Opera Królewska, „Dziady – Widma” (Mickiewicz – Moniuszko): https://operakrolewska.pl/dziady-widma-premiera/
  • Słownik języka polskiego PWN (sjp.pwn.pl) – hasła: gorczyca, hajduk, kądziel, symbol, alegoria.
  • Rozporządzenie Ministra Edukacji z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) – podstawa programowa języka polskiego, klasy VII–VIII: I.1.4, I.1.9; lista lektur obowiązkowych.
  • Centralna Komisja Egzaminacyjna, Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025: https://cke.gov.pl/egzamin-osmoklasisty/informatory/

Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): I.1.4, I.1.9.

Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.

Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.

Bezpieczne płatności online:PaynowVisaMastercardBLIK · szybkie przelewy · karty Visa, Mastercard, Maestro · Apple Pay · Google PayPodmiotem świadczącym obsługę płatności online jest mElements S.A.Regulamin · Polityka prywatności