Przejdź do treści

Polski · Lekcja 61

Przemówienie – jak przekonać słuchaczy

Samorząd uczniowski szuka kogoś, kto na apelu przekona całą szkołę do udziału w akcji. Zgłaszasz się – i nagle masz przed sobą kartkę, trzysta par oczu i dwie minuty. Co sprawi, że ludzie naprawdę Cię posłuchają, a nie tylko grzecznie poczekają, aż skończysz? Na egzaminie ósmoklasisty przemówienie jest jedną z form tematu argumentacyjnego, ale ta umiejętność przyda Ci się dużo częściej niż raz w maju.

Na tej lekcji

  • rozróżnisz przemówienie i rozprawkę oraz wskażesz, po czym egzaminator rozpozna formę przemówienia,
  • zbudujesz wstęp, rozwinięcie i zakończenie przemówienia, łącznie ze zjednaniem słuchaczy, odparciem kontrargumentu i apelem,
  • zastosujesz funkcjonalnie kolejne środki retoryczne i wyjaśnisz, jak działają na odbiorcę,
  • odróżnisz perswazję od manipulacji i sformułujesz wypowiedź zgodną z zasadami etyki,
  • wygłosisz przemówienie lub zaprezentujesz wyniki pracy, panując nad głosem, tempem, pauzą i kontaktem ze słuchaczami.

Przemówienie a rozprawka – co je łączy, a co różni

Z lekcji 18 znasz już plan przemówienia (wstęp z tezą, rozwinięcie z argumentami, zakończenie z apelem), różnicę między tezą a ogólnikiem, sześć podstawowych środków retorycznych (zwroty do słuchaczy, pytanie retoryczne, powtórzenie i anafora, kontrast, forma „my”, apel) i odparcie kontrargumentu.

Przemówienie to wypowiedź argumentacyjna skierowana do konkretnych słuchaczy w konkretnej sytuacji. Jego celem jest przekonanie ich do pewnego stanowiska i – bardzo często – skłonienie do działania. Z rozprawką łączą je argumenty, przykłady i trójdzielna kompozycja. Różni – przede wszystkim adresat i sytuacja.

Cecha Przemówienie Rozprawka
adresat konkretni słuchacze, np. uczniowie klas siódmych, rodzice, goście uroczystości czytelnik, którego nie nazywasz
sytuacja określona okazja: apel, zebranie, uroczystość, otwarcie wydarzenia brak sytuacji mówienia – tekst pisany
cel przekonać i skłonić do działania lub zmiany postawy rozważyć problem i uzasadnić stanowisko
stanowisko teza – mówca chce przekonać, a nie dopiero sprawdzać teza albo hipoteza
kontakt z odbiorcą zwroty do słuchaczy na początku, w trakcie i na końcu; formy „wy” i „my”; tryb rozkazujący w apelu zwykle bez zwrotów do czytelnika; formy „uważam”, „sądzę” albo konstrukcje bezosobowe
zakończenie podsumowanie, apel, podziękowanie za uwagę wniosek, potwierdzenie tezy lub rozstrzygnięcie hipotezy

Co mówią kryteria egzaminu? Przemówienie ocenia się według tych samych ośmiu kryteriów co rozprawkę (pełna tabela – lekcja 59). Warto jednak wiedzieć, gdzie forma przemówienia „waży” najwięcej:

  • Realizacja tematu wypowiedzi – forma ma być zgodna z formą wskazaną w poleceniu. Jeśli temat brzmi „Napisz przemówienie”, a powstanie rozprawka bez słuchaczy i sytuacji mówienia, to forma niezgodna z poleceniem: 0 pkt w tym kryterium, a wtedy 0 pkt we wszystkich pozostałych.
  • Elementy retoryczne (5 pkt) – mimo nazwy egzaminator nie liczy tu pytań retorycznych ani wykrzykników. Sprawdza argumentację: czy jest pogłębiona, czy argumenty odwołują się np. do faktów, logiki, emocji, czy są poparte przykładami i uporządkowane. Środki retoryczne pomagają, ale nie zastąpią argumentów.
  • Kompozycja tekstu – ma być „zgodna z formą wypowiedzi”: wstęp ze zwrotem do słuchaczy, rozwinięcie i zakończenie, w graficznie wyodrębnionych akapitach. Apel nie jest osobno punktowany, ale to typowe zakończenie przemówienia.
  • Styl – emocje są dozwolone, potoczność („No to słuchajcie, ziomki”) – nie.

Przykładowe przemówienie z informatora CKE, ocenione na najwyższą liczbę punktów, zaczyna się właśnie od zwrotu do uczniów konkretnej klasy.

Pojęcia kluczowe

  • przemówienie – wypowiedź argumentacyjna skierowana do konkretnych słuchaczy w określonej sytuacji, której celem jest przekonanie ich do stanowiska mówcy i często skłonienie do działania
  • adresat – osoba lub grupa, do której kierujemy wypowiedź; w przemówieniu – słuchacze obecni na sali
  • zjednanie słuchaczy – fragment wstępu, w którym mówca zdobywa życzliwość odbiorców, np. okazując szacunek dla ich czasu (łac. captatio benevolentiae)
  • apel – wezwanie słuchaczy do konkretnego działania lub postawy, zwykle w trybie rozkazującym, najczęściej w zakończeniu
  • wyliczenie – szereg wyrazów lub zwrotów tego samego rodzaju, np. „zeszytów, kredek, plecaków i książek”
  • stopniowanie (gradacja) – ułożenie wyrazów, zwrotów lub zdań według rosnącej (rzadziej malejącej) siły znaczenia lub emocji
  • odwołanie do autorytetu – przywołanie osoby lub instytucji kompetentnej w danej sprawie dla wzmocnienia argumentu
  • perswazja – jawne przekonywanie odbiorcy za pomocą argumentów, które zostawia mu swobodę decyzji
  • manipulacja językowa – ukryte wpływanie na odbiorcę za pomocą nieuczciwych chwytów językowych, np. fałszywego uogólnienia, straszenia, pochlebstwa
  • interpretacja głosowa – takie wygłoszenie tekstu – tempem, pauzami, siłą głosu, intonacją i akcentem logicznym – które oddaje jego sens i nastrój

Czytaj dalej

Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.

Zobacz pakietyMam konto – zaloguj się

Źródła i stan prawny

Stan prawny i dane: wrzesień 2026.

  • Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz”, księga XII, Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/pan-tadeusz/
  • Charles Dickens, „Opowieść wigilijna”, Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dickens-opowiesc-wigilijna/
  • Centralna Komisja Egzaminacyjna, Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025, Warszawa 2025 – zasady oceniania wypracowania (s. 9–16) i przykładowe ocenione przemówienia (s. 83–86): https://cke.gov.pl/images/_EGZAMIN_OSMOKLASISTY/Informatory/2025/standard/Informator_E8_polski_2025_P1.pdf
  • Podstawa programowa – język polski, kl. VII–VIII, wymagania III.1.1, III.1.7, III.1.8, III.2.1, III.2.4, IV.5 (rozporządzenie MEN z 14.02.2017 r. w brzmieniu Dz.U. 2024 poz. 996): https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20240000996
  • Słownik języka polskiego PWN, hasła: przemówienie, perswazja, manipulacja, gradacja, apel: https://sjp.pwn.pl
  • Arystoteles, „Retoryka”, księga I, rozdz. 2 – sposoby przekonywania (przez charakter mówcy, uczucia słuchaczy i rozumowanie).
  • U.S. Government Publishing Office, Ben’s Guide: Gettysburg Address – facts and figures: https://bensguide.gpo.gov/gettysburg-address-facts-and-figures
  • Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Piotr Skarga, »Kazania sejmowe«”: https://zpe.gov.pl/a/skargi-piotra-skargi-kazania-sejmowe/DdZax8mzU

Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): III.2.1, III.1.1, III.1.7, III.1.8, III.2.4, IV.5.

Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.

Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.

Bezpieczne płatności online:PaynowVisaMastercardBLIK · szybkie przelewy · karty Visa, Mastercard, Maestro · Apple Pay · Google PayPodmiotem świadczącym obsługę płatności online jest mElements S.A.Regulamin · Polityka prywatności