Przejdź do treści

Polski · Lekcja 53

Mowa zależna i niezależna, cytowanie

Wracasz z treningu i mówisz w domu: „Trener powiedział, że w sobotę gramy finał”. Mama dzwoni do taty i powtarza: „Trener mówi, że w sobotę grają finał”. A tata nazajutrz opowiada w pracy, że syn gra w finale. Słowa trenera przeszły przez trzy osoby. Za każdym razem ktoś zmieniał w nich osobę, zaimki i kawałek treści. Czy po drodze nic się nie zgubiło? Na tej lekcji nauczysz się przekazywać cudze słowa dosłownie i w relacji, poprawnie zapisywać dialog i cytat, a cytować uczciwie – tak, by autor i czytelnik mogli Ci zaufać.

Na tej lekcji

  • odróżnisz mowę niezależną od zależnej i wyjaśnisz, czym różni się ich działanie w tekście,
  • przekształcisz mowę niezależną na zależną i odwrotnie, zmieniając osobę, zaimki, tryb i okoliczniki,
  • zapiszesz dialog z wtrąceniami narratora zgodnie z zasadami interpunkcji,
  • wpleciesz cytat w swoje zdanie, poprawnie stawiając dwukropek, cudzysłów i kropkę,
  • zacytujesz tekst rzetelnie – dosłownie, w kontekście i ze źródłem – i wyjaśnisz, czym jest prawo cytatu.

Dwa sposoby przekazywania cudzych słów

Kiedy opowiadasz, co ktoś powiedział, masz do wyboru dwie drogi. Możesz powtórzyć jego słowa dosłownie, tak jak padły: Mama powiedziała: „Wrócę o szóstej”. Możesz też zrelacjonować je własnymi słowami: Mama powiedziała, że wróci o szóstej. Pierwszy sposób to mowa niezależna, drugi – mowa zależna.

Cecha Mowa niezależna Mowa zależna
czyje słowa słyszysz dosłowne słowa mówiącego relację osoby, która je powtarza
osoba mówiący mówi o sobie „ja”, „my” o mówiącym mówimy „on”, „ona”, „oni”
budowa osobne wypowiedzenia, często wykrzyknienia, pytania, wołacze zdanie złożone podrzędnie: powiedział, że…; zapytał, czy…
znaki dwukropek i cudzysłów albo myślnik w dialogu przecinek przed że, czy, żeby, kto, gdzie…; bez cudzysłowu

Mowę niezależną spotkasz w trzech postaciach. W prozie są to przede wszystkim dialogi, w których każda kwestia zaczyna się od myślnika. W tekstach użytkowych i w wypracowaniach – przytoczenia po dwukropku, w cudzysłowie. W dramacie kwestie poprzedza imię postaci, a cudzysłowu ani myślnika nie ma. Tak rozmawiają konsul Falconbridge i Skawiński w noweli Sienkiewicza:

— Skąd jesteście?
— Jestem Polak.
— Coście robili dotąd?
— Tułałem się.

Henryk Sienkiewicz, „Latarnik”, cz. I, rozmowa z konsulem

Ta sama rozmowa w mowie zależnej brzmiałaby tak: Konsul zapytał przybysza, skąd jest. Stary odpowiedział, że jest Polakiem. Kiedy konsul zapytał, co robił dotąd, Skawiński wyznał, że się tułał. Treść została, ale zniknęło coś ważnego: szybkie tempo, zwięzłość odpowiedzi starego żołnierza, jego styl. Mowa niezależna pokazuje rozmowę, mowa zależna o niej opowiada. Dlatego pisarze łączą obie: dialog ożywia scenę, a relacja pozwala streścić długą rozmowę w jednym zdaniu.

Zwróć uwagę na budowę mowy zależnej. Zdanie Stary odpowiedział, że jest Polakiem to zdanie złożone podrzędnie: od zdania nadrzędnego Stary odpowiedział pytasz co odpowiedział?, a odpowiada zdanie podrzędne dopełnieniowe że jest Polakiem. Rodzaje zdań podrzędnych i ich wykresy znasz z lekcji 51 – tu przydadzą Ci się na każdym kroku.

Przykład z życia

Analiza fragmentu: dlaczego Sienkiewicz zapisał tę rozmowę w mowie niezależnej?

Krok 1. Co widzimy? Krótkie pytania konsula i jeszcze krótsze odpowiedzi: Jestem Polak. Tułałem się. Żadnych wyjaśnień, żadnego narzekania.

Krok 2. Co by się zmieniło w mowie zależnej? Stary odpowiedział, że jest Polakiem i że się tułał. Relacja jest poprawna, ale tracimy wrażenie, że słyszymy przesłuchanie: urzędnik pyta, przybysz odpowiada jak żołnierz przed przełożonym.

Krok 3. Wniosek: dosłowne przytoczenie charakteryzuje bohatera. Zwięzłość Skawińskiego mówi o jego zmęczeniu i skromności więcej niż opis narratora. Kiedy w wypracowaniu chcesz pokazać, jak postać mówi, cytuj jej słowa. Kiedy wystarczy, co mówi – zrelacjonuj je w mowie zależnej.

Pojęcia kluczowe

  • mowa niezależna – dosłowne przytoczenie cudzej wypowiedzi, z zachowaniem jej osoby, słownictwa i rodzaju wypowiedzenia; zapisywana w dialogu (myślnik) albo w cudzysłowie po dwukropku
  • mowa zależna – relacja cudzej wypowiedzi z perspektywy osoby, która ją przekazuje; ma postać zdania złożonego podrzędnie, np. powiedział, że…; zapytał, czy…; poprosił, żeby…
  • przytoczenie – przywołanie cudzych lub własnych słów w tekście; dosłowne przytoczenie wyodrębniamy cudzysłowem lub myślnikiem
  • cytat – dosłownie przytoczony fragment cudzego tekstu, ujęty w cudzysłów, z podaniem autora i źródła
  • dialog – rozmowa co najmniej dwóch osób; w prozie zapis kwestii bohaterów rozpoczynanych myślnikiem, od nowego akapitu
  • wtrącenie narratora – słowa narratora wplecione w kwestię bohatera, ujmowane w myślniki z obu stron (gdy zamykają kwestię – tylko poprzedzone myślnikiem), np. — Wuju! — mitygował go łagodnie siostrzeniec.
  • czasownik mówienia – czasownik wprowadzający cudzą wypowiedź: powiedzieć, zapytać, odpowiedzieć, zawołać, poprosić, stwierdzić, zapewnić
  • parafraza – oddanie cudzej myśli własnymi słowami, bez cudzysłowu, ale z podaniem, czyja to myśl
  • prawo cytatu – przepis ustawy o prawie autorskim (art. 29) pozwalający przytaczać we własnym utworze urywki cudzych utworów w zakresie uzasadnionym celem, np. analizą lub nauczaniem, z podaniem twórcy i źródła
  • plagiat – przywłaszczenie cudzego tekstu lub pomysłu, czyli podanie go jako własnego bez wskazania autora

Czytaj dalej

Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.

Zobacz pakietyMam konto – zaloguj się

Źródła i stan prawny

Stan prawny i dane: wrzesień 2026.

  • Henryk Sienkiewicz, „Latarnik” – tekst w domenie publicznej: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/latarnik/
  • Charles Dickens, „Opowieść wigilijna”, tłum. nieznany (Łódź 1947) – przekład w domenie publicznej: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dickens-opowiesc-wigilijna/
  • Aleksander Fredro, „Zemsta” – tekst w domenie publicznej: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/zemsta/
  • Wielki słownik ortograficzny PWN, zasady interpunkcji: 92.3 (wielokropek w nawiasie), 93.7, 93.9 i 93.11 (myślnik, wtrącenia, wypowiedź narratora, myślnik obok innych znaków), 96.1 (dwukropek przed przytoczeniem), 98.B i 98.D (cudzysłów jako znak cytowania, cudzysłów a kropka, pytajnik i wielokropek) – https://sjp.pwn.pl/zasady/
  • Poradnia Językowa PWN, „zapis kwestii dialogowych” (A. Wolański) – https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/zapis-kwestii-dialogowych;10140.html
  • Poradnia Językowa PWN, „Zapis dialogu i narracji” (A. Wolański) – https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/zapis-dialogu-i-narracji;19106.html
  • Poradnia Językowa PWN, „Zapis dialogów” (A. Wolański) – https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/zapis-dialogow;17390.html
  • Ustawa z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, tekst jedn. Dz.U. 2025 poz. 24 – art. 16, 29, 34, 36, 39 – https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20250000024
  • Słownik języka polskiego PWN, hasło „cudzysłów” – https://sjp.pwn.pl/
  • Rozporządzenie Ministra Edukacji z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) – podstawa programowa języka polskiego, klasy IV–VIII.
  • Centralna Komisja Egzaminacyjna, Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025 – https://cke.gov.pl/egzamin-osmoklasisty/informatory/

Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): II.1.6, II.4.2, IV.1.

Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.

Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.

Bezpieczne płatności online:PaynowVisaMastercardBLIK · szybkie przelewy · karty Visa, Mastercard, Maestro · Apple Pay · Google PayPodmiotem świadczącym obsługę płatności online jest mElements S.A.Regulamin · Polityka prywatności