Polski · Lekcja 53
Mowa zależna i niezależna, cytowanie
Na tej lekcji
- odróżnisz mowę niezależną od zależnej i wyjaśnisz, czym różni się ich działanie w tekście,
- przekształcisz mowę niezależną na zależną i odwrotnie, zmieniając osobę, zaimki, tryb i okoliczniki,
- zapiszesz dialog z wtrąceniami narratora zgodnie z zasadami interpunkcji,
- wpleciesz cytat w swoje zdanie, poprawnie stawiając dwukropek, cudzysłów i kropkę,
- zacytujesz tekst rzetelnie – dosłownie, w kontekście i ze źródłem – i wyjaśnisz, czym jest prawo cytatu.
Dwa sposoby przekazywania cudzych słów
Kiedy opowiadasz, co ktoś powiedział, masz do wyboru dwie drogi. Możesz powtórzyć jego słowa dosłownie, tak jak padły: Mama powiedziała: „Wrócę o szóstej”. Możesz też zrelacjonować je własnymi słowami: Mama powiedziała, że wróci o szóstej. Pierwszy sposób to mowa niezależna, drugi – mowa zależna.
| Cecha | Mowa niezależna | Mowa zależna |
|---|---|---|
| czyje słowa słyszysz | dosłowne słowa mówiącego | relację osoby, która je powtarza |
| osoba | mówiący mówi o sobie „ja”, „my” | o mówiącym mówimy „on”, „ona”, „oni” |
| budowa | osobne wypowiedzenia, często wykrzyknienia, pytania, wołacze | zdanie złożone podrzędnie: powiedział, że…; zapytał, czy… |
| znaki | dwukropek i cudzysłów albo myślnik w dialogu | przecinek przed że, czy, żeby, kto, gdzie…; bez cudzysłowu |
Mowę niezależną spotkasz w trzech postaciach. W prozie są to przede wszystkim dialogi, w których każda kwestia zaczyna się od myślnika. W tekstach użytkowych i w wypracowaniach – przytoczenia po dwukropku, w cudzysłowie. W dramacie kwestie poprzedza imię postaci, a cudzysłowu ani myślnika nie ma. Tak rozmawiają konsul Falconbridge i Skawiński w noweli Sienkiewicza:
— Skąd jesteście?
— Jestem Polak.
— Coście robili dotąd?
— Tułałem się.Henryk Sienkiewicz, „Latarnik”, cz. I, rozmowa z konsulem
Ta sama rozmowa w mowie zależnej brzmiałaby tak: Konsul zapytał przybysza, skąd jest. Stary odpowiedział, że jest Polakiem. Kiedy konsul zapytał, co robił dotąd, Skawiński wyznał, że się tułał. Treść została, ale zniknęło coś ważnego: szybkie tempo, zwięzłość odpowiedzi starego żołnierza, jego styl. Mowa niezależna pokazuje rozmowę, mowa zależna o niej opowiada. Dlatego pisarze łączą obie: dialog ożywia scenę, a relacja pozwala streścić długą rozmowę w jednym zdaniu.
Zwróć uwagę na budowę mowy zależnej. Zdanie Stary odpowiedział, że jest Polakiem to zdanie złożone podrzędnie: od zdania nadrzędnego Stary odpowiedział pytasz co odpowiedział?, a odpowiada zdanie podrzędne dopełnieniowe że jest Polakiem. Rodzaje zdań podrzędnych i ich wykresy znasz z lekcji 51 – tu przydadzą Ci się na każdym kroku.
Przykład z życia
Analiza fragmentu: dlaczego Sienkiewicz zapisał tę rozmowę w mowie niezależnej?
Krok 1. Co widzimy? Krótkie pytania konsula i jeszcze krótsze odpowiedzi: Jestem Polak. Tułałem się. Żadnych wyjaśnień, żadnego narzekania.
Krok 2. Co by się zmieniło w mowie zależnej? Stary odpowiedział, że jest Polakiem i że się tułał. Relacja jest poprawna, ale tracimy wrażenie, że słyszymy przesłuchanie: urzędnik pyta, przybysz odpowiada jak żołnierz przed przełożonym.
Krok 3. Wniosek: dosłowne przytoczenie charakteryzuje bohatera. Zwięzłość Skawińskiego mówi o jego zmęczeniu i skromności więcej niż opis narratora. Kiedy w wypracowaniu chcesz pokazać, jak postać mówi, cytuj jej słowa. Kiedy wystarczy, co mówi – zrelacjonuj je w mowie zależnej.
Pojęcia kluczowe
- mowa niezależna – dosłowne przytoczenie cudzej wypowiedzi, z zachowaniem jej osoby, słownictwa i rodzaju wypowiedzenia; zapisywana w dialogu (myślnik) albo w cudzysłowie po dwukropku
- mowa zależna – relacja cudzej wypowiedzi z perspektywy osoby, która ją przekazuje; ma postać zdania złożonego podrzędnie, np. powiedział, że…; zapytał, czy…; poprosił, żeby…
- przytoczenie – przywołanie cudzych lub własnych słów w tekście; dosłowne przytoczenie wyodrębniamy cudzysłowem lub myślnikiem
- cytat – dosłownie przytoczony fragment cudzego tekstu, ujęty w cudzysłów, z podaniem autora i źródła
- dialog – rozmowa co najmniej dwóch osób; w prozie zapis kwestii bohaterów rozpoczynanych myślnikiem, od nowego akapitu
- wtrącenie narratora – słowa narratora wplecione w kwestię bohatera, ujmowane w myślniki z obu stron (gdy zamykają kwestię – tylko poprzedzone myślnikiem), np. — Wuju! — mitygował go łagodnie siostrzeniec.
- czasownik mówienia – czasownik wprowadzający cudzą wypowiedź: powiedzieć, zapytać, odpowiedzieć, zawołać, poprosić, stwierdzić, zapewnić
- parafraza – oddanie cudzej myśli własnymi słowami, bez cudzysłowu, ale z podaniem, czyja to myśl
- prawo cytatu – przepis ustawy o prawie autorskim (art. 29) pozwalający przytaczać we własnym utworze urywki cudzych utworów w zakresie uzasadnionym celem, np. analizą lub nauczaniem, z podaniem twórcy i źródła
- plagiat – przywłaszczenie cudzego tekstu lub pomysłu, czyli podanie go jako własnego bez wskazania autora
Czytaj dalej
Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.
Źródła i stan prawny
Stan prawny i dane: wrzesień 2026.
- Henryk Sienkiewicz, „Latarnik” – tekst w domenie publicznej: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/latarnik/
- Charles Dickens, „Opowieść wigilijna”, tłum. nieznany (Łódź 1947) – przekład w domenie publicznej: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dickens-opowiesc-wigilijna/
- Aleksander Fredro, „Zemsta” – tekst w domenie publicznej: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/zemsta/
- Wielki słownik ortograficzny PWN, zasady interpunkcji: 92.3 (wielokropek w nawiasie), 93.7, 93.9 i 93.11 (myślnik, wtrącenia, wypowiedź narratora, myślnik obok innych znaków), 96.1 (dwukropek przed przytoczeniem), 98.B i 98.D (cudzysłów jako znak cytowania, cudzysłów a kropka, pytajnik i wielokropek) – https://sjp.pwn.pl/zasady/
- Poradnia Językowa PWN, „zapis kwestii dialogowych” (A. Wolański) – https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/zapis-kwestii-dialogowych;10140.html
- Poradnia Językowa PWN, „Zapis dialogu i narracji” (A. Wolański) – https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/zapis-dialogu-i-narracji;19106.html
- Poradnia Językowa PWN, „Zapis dialogów” (A. Wolański) – https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/zapis-dialogow;17390.html
- Ustawa z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, tekst jedn. Dz.U. 2025 poz. 24 – art. 16, 29, 34, 36, 39 – https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20250000024
- Słownik języka polskiego PWN, hasło „cudzysłów” – https://sjp.pwn.pl/
- Rozporządzenie Ministra Edukacji z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) – podstawa programowa języka polskiego, klasy IV–VIII.
- Centralna Komisja Egzaminacyjna, Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025 – https://cke.gov.pl/egzamin-osmoklasisty/informatory/
Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): II.1.6, II.4.2, IV.1.
Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.
Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.