Polski · Lekcja 54
Skąd się biorą słowa? Słownictwo ogólne, specjalne, zapożyczone
Na tej lekcji
- odróżnisz słownictwo ogólnonarodowe od słownictwa o ograniczonym zasięgu,
- rozpoznasz w tekście terminy, archaizmy i kolokwializmy oraz określisz ich funkcje,
- odróżnisz wyrazy rodzime od zapożyczonych i sprawdzisz w słowniku, z jakiego języka pochodzi wyraz,
- wyjaśnisz, jaką funkcję pełnią zapożyczenia i wyrazy rodzime w tekście literackim i w codziennej komunikacji,
- wymienisz sposoby wzbogacania słownictwa i dobierzesz słowa stosowne do sytuacji.
Słowa dla wszystkich i słowa dla niektórych
Wyobraź sobie trzy wypowiedzi. Nauczycielka biologii mówi: „Chlorofil umożliwia fotosyntezę”. W „Panu Tadeuszu” czytasz: „Kto z nas tych lat nie pomni…”. Kolega pisze na czacie: „Ale fajny mecz, musimy pogadać”. Wszyscy mówią po polsku, a jednak każdy sięga po trochę inne słowa. To właśnie zróżnicowanie słownictwa, którego dotyczy ta lekcja.
Najpierw podział ze względu na to, kto i kiedy używa danych słów.
- Słownictwo ogólnonarodowe to wyrazy, które zna i rozumie każdy użytkownik polszczyzny – bez względu na wiek, zawód, miejsce zamieszkania czy sytuację: dom, woda, chleb, iść, dobry, szybko. Są neutralne – pasują i do rozmowy z mamą, i do wypracowania.
- Słownictwo o ograniczonym zasięgu to wyrazy używane tylko w pewnej dziedzinie, epoce, sytuacji albo w pewnym regionie. Nie każdy je zna albo nie wszędzie wypada ich użyć.
Podstawa programowa wymienia trzy najważniejsze grupy słownictwa o ograniczonym zasięgu:
| Grupa | Co ogranicza zasięg? | Przykłady |
|---|---|---|
| terminy (naukowe, techniczne, sportowe) | dziedzina wiedzy lub zawodu | fotosynteza, przeciwprostokątna, orzeczenie, spalony (w piłce nożnej) |
| archaizmy | czas – wyrazy dawne, wychodzące z użycia | pacholę, onegdaj, pomnieć |
| kolokwializmy | sytuacja – mowa potoczna, swobodna | fajny, kumpel, gadać, wkuwać |
Zasięg może ograniczać także region. W Poznaniu i okolicach ziemniak to pyra – słownik PWN oznacza ten wyraz kwalifikatorem „reg.”, czyli regionalny. Na tej lekcji skupimy się jednak na trzech grupach z tabeli.
Jak rozpoznać, do której grupy należy wyraz? Najprościej – zajrzeć do słownika, np. sjp.pwn.pl albo Wielkiego słownika języka polskiego (wsjp.pl). Przy wielu hasłach stoją skróty zwane kwalifikatorami: „daw.” (dawny) lub „przest.” (przestarzały) oznaczają archaizm, „pot.” (potoczny) – kolokwializm, „książk.” (książkowy) – wyraz używany głównie w piśmie, w stylu podniosłym. Wyrazy ogólnonarodowe zwykle kwalifikatora nie mają.
Uwaga: ten sam wyraz może należeć do różnych grup w różnych znaczeniach. Spalony w piłce nożnej to termin sportowy, a w zdaniu „Agent jest spalony” – wyraz potoczny o znaczeniu ‘zdemaskowany’. Zawsze więc oceniaj wyraz w kontekście.
Pojęcia kluczowe
- słownictwo ogólnonarodowe – wyrazy znane i używane przez wszystkich użytkowników polszczyzny, neutralne, np. dom, woda, iść, dobry
- słownictwo o ograniczonym zasięgu – wyrazy używane tylko w pewnej dziedzinie, epoce, sytuacji lub regionie, np. terminy, archaizmy, kolokwializmy
- termin – wyraz lub połączenie wyrazów o ścisłym znaczeniu w danej dziedzinie wiedzy, np. fotosynteza, przeciwprostokątna, orzeczenie
- archaizm – dawny wyraz, znaczenie, forma lub połączenie wyrazów, które wyszły z użycia, np. pacholę (chłopiec), pomnim (pamiętamy)
- historyzm – nazwa rzeczy lub zjawiska, które wyszły z użycia razem z nazwą, np. kontusz, żupan, jegier
- kolokwializm – wyraz potoczny, typowy dla swobodnej rozmowy, w słownikach z kwalifikatorem „pot.”, np. fajny, kumpel, gadać
- wyraz rodzimy – wyraz odziedziczony z dawnej polszczyzny (wspólny z innymi językami słowiańskimi) lub utworzony w polszczyźnie z polskich cząstek, np. matka, woda, zmywarka
- zapożyczenie – wyraz przejęty z innego języka, np. egzamin (z łaciny), szofer (z francuskiego), lider (z angielskiego)
- zapożyczenie przyswojone – zapożyczenie z polską pisownią i odmianą, np. keczup, mecz; nieprzyswojone zachowuje obcą pisownię, np. sushi
- kalka językowa – dosłowne przetłumaczenie obcego wyrazu polskimi cząstkami, np. drapacz chmur (ang. skyscraper)
Czytaj dalej
Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.
Źródła i stan prawny
Stan prawny i dane: wrzesień 2026.
- Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie” – Wolne Lektury (domena publiczna): https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/pan-tadeusz/ – cytaty z ksiąg II, IV i X, wzmianki o strojach z księgi I.
- Słownik języka polskiego PWN (sjp.pwn.pl) – znaczenia i kwalifikatory: pacholę, pomnieć, ozwać się, onegdaj, dobrodziej, myśliwiec, czyli, jegier, pyra, kumpel, gadać, wkuwać, ogarnąć, spalony, przeciwprostokątna, pro publico bono, requiescat in pace.
- Słownik PWN, zakładka „Etymologia” (sjp.pwn.pl/slownik-etymologiczny/) – pochodzenie wyrazów: egzamin, biblioteka, amen, burmistrz, szlafrok, makijaż, szofer, żyrandol, lider, trener, laptop, keczup, opera, sopran, jogurt, hamak, algebra, algorytm, sushi, tsunami, fotosynteza, jegier, robot.
- Wielki słownik języka polskiego PAN (wsjp.pl) – hasła: pacholę, pomnieć, ozwać się, myśliwiec (pochodzenie: od myśliwy), czyli (psł. ‘czy też’), fajny.
- W. Boryś, „Słownik etymologiczny języka polskiego”, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2005; A. Brückner, „Słownik etymologiczny języka polskiego”, 1927 – kościół, rycerz, obywatel, dach, kartofel, pomidor, plaża, mecz, hejnał, szereg, drapacz chmur, nadczłowiek.
- Poradnia językowa PWN – https://sjp.pwn.pl/poradnia/
- Kraków – hejnał mariacki: https://krakow.pl/miasto-z-kultura/72182,artykul,hejnal.html
- Rozporządzenie Ministra Edukacji z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) – podstawa programowa języka polskiego, klasy VII–VIII: II.2.1, II.2.3.
- Centralna Komisja Egzaminacyjna, „Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025” – https://cke.gov.pl/
Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): II.2.1, II.2.3.
Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.
Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.