Polski · Lekcja 52
Wypowiedzenia wielokrotnie złożone i przecinek
Na tej lekcji
- rozbierzesz wypowiedzenie wielokrotnie złożone w pięciu krokach – od orzeczeń do wykresu,
- rozpoznasz układy zdań: zdania podrzędne kolejnych stopni, kilka podrzędnych przy jednym nadrzędnym i łańcuch zdań współrzędnych ze zdaniami podrzędnymi,
- narysujesz wykres wypowiedzenia, w którym łączą się zdania współrzędne i podrzędne,
- postawisz przecinki przy zbiegu spójników („a gdy”, „że gdy”), przy powtórzonym „i że” i przy imiesłowowym równoważniku zdania,
- przekształcisz zdanie podrzędne na imiesłowowy równoważnik (i odwrotnie) oraz podzielisz zbyt długie zdanie na czytelne wypowiedzenia.
Od czego zacząć? Pięć kroków rozbioru
Z lekcji 50 i 51 wiesz już, czym jest wypowiedzenie wielokrotnie złożone: ma więcej niż dwa zdania składowe, połączone współrzędnie, podrzędnie albo na oba sposoby. Nie będziemy tu powtarzać definicji zdań współrzędnych i podrzędnych ani nazw ich rodzajów – jeśli coś umknęło, zajrzyj do tamtych lekcji. Teraz nauczysz się rozbierać długie wypowiedzenia tak, żeby się w nich nie zgubić.
Długie zdanie wygląda groźnie, ale zawsze rozbierasz je tak samo – w pięciu krokach:
- Znajdź i policz orzeczenia. Ile orzeczeń – tyle zdań składowych.
- Wyznacz granice zdań i ponumeruj je w kolejności z tekstu: ①, ②, ③…
- Zaznacz wyrazy łączące: spójniki współrzędne (i, a, ale, więc), spójniki podrzędne (że, bo, gdy, jeśli) i zaimki względne (który, co, gdzie). Zapamiętaj też, gdzie wyrazu łączącego brakuje.
- Ustal zależności. Przy każdym zdaniu sprawdź, czy od innego zdania da się zadać pytanie, na które ono odpowiada. Jeśli tak – jest podrzędne i nazywasz jego rodzaj. Jeśli nie – szukasz zdania, z którym łączy się współrzędnie.
- Narysuj wykres i dopiero na nim sprawdź przecinki.
Pułapki w kroku 1. Orzeczenie to najczęściej osobowa forma czasownika (inne przypadki, np. trzeba wyjść – lekcja 50). Dlatego nie licz jako osobnych zdań:
- bezokoliczników – w wyrażeniu matka mu pomagała myć się i ubierać jest jedno orzeczenie: pomagała;
- imiesłowów przysłówkowych na -ąc, -łszy, -wszy – tworzą one imiesłowowe równoważniki zdań, którym przyjrzysz się w dalszej części lekcji;
- orzeczenia imiennego – była chudą i mizerną dziewczynką to jedno orzeczenie: łącznik była i orzecznik dziewczynką.
Pułapka w kroku 2. Przecinek nie zawsze wyznacza granicę zdań. Stoi też między wyrazami w wyliczeniu (gwałtowne, bystre, ciężkie). Bywa też odwrotnie: granica zdań nie zawsze ma przecinek, bo przed pojedynczym i zwykle go nie stawiamy. Dlatego granice wyznaczasz po orzeczeniach, a nie po przecinkach.
Przykład z życia
Rozbiór krok po kroku: Marcinek ubrał się z mozołem, bo aż dotąd matka mu pomagała myć się i ubierać, szybko wypił kubek gorącego mleka i czekał. (Stefan Żeromski, „Syzyfowe prace”, rozdz. I)
Krok 1. Orzeczenia: ubrał się, pomagała, wypił, czekał – cztery orzeczenia, więc cztery zdania składowe. Myć się i ubierać to bezokoliczniki, nie orzeczenia.
Krok 2. Granice zdań: ① Marcinek ubrał się z mozołem, ② bo aż dotąd matka mu pomagała myć się i ubierać, ③ szybko wypił kubek gorącego mleka, ④ i czekał.
Krok 3. Wyrazy łączące: bo – spójnik podrzędny (otwiera ②); i – spójnik współrzędny (otwiera ④); między ② a ③ nie ma żadnego spójnika.
Krok 4. Zależności: od ① pytasz: dlaczego Marcinek ubrał się z mozołem? – odpowiada ② (podrzędne okolicznikowe przyczyny). Zdanie ③ nie odpowiada na żadne pytanie – to kolejna czynność Marcinka, równorzędna z ①, dołączona bez spójnika (współrzędne łączne). Zdanie ④ łączy się z ③ spójnikiem i (współrzędne łączne).
Krok 5. Wykres i przecinki: w górnym rzędzie ①, ③ i ④, pod ① – zdanie ② (schemat w części o wykresie, wykres B). Przecinek po ② zamyka zdanie podrzędne i zarazem oddziela zdania współrzędne połączone bezspójnikowo. Przed i czekał przecinka nie ma – to pojedyncze i między zdaniami współrzędnymi.
Pojęcia kluczowe
- wypowiedzenie wielokrotnie złożone – wypowiedzenie złożone z więcej niż dwóch zdań składowych, połączonych współrzędnie, podrzędnie lub na oba sposoby
- zdanie podrzędne pierwszego stopnia – zdanie podrzędne zależne bezpośrednio od zdania, które samo nie jest podrzędne
- zdanie podrzędne drugiego stopnia – zdanie podrzędne zależne od innego zdania podrzędnego; na wykresie stoi o dwa poziomy niżej niż zdanie najwyższe
- zdania podrzędne współrzędne – dwa lub więcej zdań podrzędnych zależnych od tego samego zdania i odpowiadających na to samo pytanie, połączonych ze sobą współrzędnie (np. „że…, i że…”)
- zbieg spójników – sąsiedztwo dwóch wyrazów łączących (np. „a gdy”, „że gdy”, „że jeśli”); między nimi nie stawiamy przecinka, bo drugie zdanie jest wtrącone w pierwsze
- zdanie wtrącone – zdanie umieszczone w środku innego zdania; zamykamy je przecinkami z obu stron (jeśli nie zaczyna się zbiegiem spójników – wtedy przecinek stoi tylko po nim)
- imiesłowowy równoważnik zdania – imiesłów przysłówkowy na -ąc, -łszy, -wszy z określeniami; zastępuje zdanie składowe, ale nie ma orzeczenia, więc nie liczy się go jako zdania
- wykres wypowiedzenia wielokrotnie złożonego – rysunek łączący zasady wykresów zdań współrzędnych (obok siebie, spójnik nad linią) i podrzędnych (poziom niżej, pytanie przy strzałce)
- tasiemiec – potoczna nazwa zdania przeładowanego, z tak wieloma zdaniami składowymi, że czytelnik gubi tok myśli
Czytaj dalej
Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.
Źródła i stan prawny
Stan prawny i dane: wrzesień 2026.
- Stefan Żeromski, „Syzyfowe prace” – tekst w domenie publicznej, Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syzyfowe-prace/
- Henryk Sienkiewicz, „Latarnik” – tekst w domenie publicznej, Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/latarnik/
- Henryk Sienkiewicz, „Quo vadis” – tekst w domenie publicznej, Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/quo-vadis/
- Wielki słownik ortograficzny PWN, zasady interpunkcji: dwa sąsiadujące spójniki, spójnik i zaimek względny (zasada 370) – https://sjp.pwn.pl/zasady/370-90-b-3-dwa-sąsiadujące-spójniki-spójnik-i-zaimek-względny;629778.html
- Wielki słownik ortograficzny PWN: imiesłów zakończony na -ąc, -łszy, -wszy (zasada 371) – https://sjp.pwn.pl/zasady/371-90-b-4-imiesłów-zakończony-na-ąc-łszy-wszy;629779.html
- Wielki słownik ortograficzny PWN: zdania współrzędne ze spójnikami łącznymi i rozłącznymi (zasada 374, 90.D.2) oraz spójnik podrzędny powtórzony po spójniku łącznym lub rozłącznym (zasada 378) – https://sjp.pwn.pl/zasady/378-90-e-3-spójnik-lub-zaimek-względny-upodrzędniający-powtórzony-po-spójniku-łącznym-lub-rozłącznym;629789.html
- Poradnia językowa PWN – https://sjp.pwn.pl/poradnia/
- Hasło „Bramy raju” w Wikipedii (budowa powieści z dwóch zdań, wydanie 1960) – https://pl.wikipedia.org/wiki/Bramy_raju; hasło „Ulysses (novel)” (epizod „Penelope”) – https://en.wikipedia.org/wiki/Ulysses_(novel)
- Rozporządzenie Ministra Edukacji z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) – podstawa programowa języka polskiego, klasy IV–VIII.
- Centralna Komisja Egzaminacyjna, Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025 – https://cke.gov.pl/egzamin-osmoklasisty/informatory/
Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): II.1.5, II.1.4, II.1.12 (kl. IV–VI), II.1.13 (kl. IV–VI), II.4.2 (kl. IV–VI).
Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.
Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.