Przejdź do treści

Polski · Lekcja 52

Wypowiedzenia wielokrotnie złożone i przecinek

Otwierasz „Syzyfowe prace” i trafiasz na zdanie, w którym jest pięć czasowników, kilka przecinków i dwa spójniki. Gdzie kończy się jedna myśl, a zaczyna druga? Ten sam kłopot masz, gdy piszesz rozprawkę: zdanie samo się wydłuża, a przecinki stawiasz „na wyczucie”. Na tej lekcji rozbierzesz długie wypowiedzenia krok po kroku, narysujesz ich wykresy i sprawdzisz, gdzie przecinek naprawdę jest potrzebny, a gdzie przeszkadza.

Na tej lekcji

  • rozbierzesz wypowiedzenie wielokrotnie złożone w pięciu krokach – od orzeczeń do wykresu,
  • rozpoznasz układy zdań: zdania podrzędne kolejnych stopni, kilka podrzędnych przy jednym nadrzędnym i łańcuch zdań współrzędnych ze zdaniami podrzędnymi,
  • narysujesz wykres wypowiedzenia, w którym łączą się zdania współrzędne i podrzędne,
  • postawisz przecinki przy zbiegu spójników („a gdy”, „że gdy”), przy powtórzonym „i że” i przy imiesłowowym równoważniku zdania,
  • przekształcisz zdanie podrzędne na imiesłowowy równoważnik (i odwrotnie) oraz podzielisz zbyt długie zdanie na czytelne wypowiedzenia.

Od czego zacząć? Pięć kroków rozbioru

Z lekcji 50 i 51 wiesz już, czym jest wypowiedzenie wielokrotnie złożone: ma więcej niż dwa zdania składowe, połączone współrzędnie, podrzędnie albo na oba sposoby. Nie będziemy tu powtarzać definicji zdań współrzędnych i podrzędnych ani nazw ich rodzajów – jeśli coś umknęło, zajrzyj do tamtych lekcji. Teraz nauczysz się rozbierać długie wypowiedzenia tak, żeby się w nich nie zgubić.

Długie zdanie wygląda groźnie, ale zawsze rozbierasz je tak samo – w pięciu krokach:

  1. Znajdź i policz orzeczenia. Ile orzeczeń – tyle zdań składowych.
  2. Wyznacz granice zdań i ponumeruj je w kolejności z tekstu: ①, ②, ③…
  3. Zaznacz wyrazy łączące: spójniki współrzędne (i, a, ale, więc), spójniki podrzędne (że, bo, gdy, jeśli) i zaimki względne (który, co, gdzie). Zapamiętaj też, gdzie wyrazu łączącego brakuje.
  4. Ustal zależności. Przy każdym zdaniu sprawdź, czy od innego zdania da się zadać pytanie, na które ono odpowiada. Jeśli tak – jest podrzędne i nazywasz jego rodzaj. Jeśli nie – szukasz zdania, z którym łączy się współrzędnie.
  5. Narysuj wykres i dopiero na nim sprawdź przecinki.

Pułapki w kroku 1. Orzeczenie to najczęściej osobowa forma czasownika (inne przypadki, np. trzeba wyjść – lekcja 50). Dlatego nie licz jako osobnych zdań:

  • bezokoliczników – w wyrażeniu matka mu pomagała myć się i ubierać jest jedno orzeczenie: pomagała;
  • imiesłowów przysłówkowych na -ąc, -łszy, -wszy – tworzą one imiesłowowe równoważniki zdań, którym przyjrzysz się w dalszej części lekcji;
  • orzeczenia imiennego – była chudą i mizerną dziewczynką to jedno orzeczenie: łącznik była i orzecznik dziewczynką.

Pułapka w kroku 2. Przecinek nie zawsze wyznacza granicę zdań. Stoi też między wyrazami w wyliczeniu (gwałtowne, bystre, ciężkie). Bywa też odwrotnie: granica zdań nie zawsze ma przecinek, bo przed pojedynczym i zwykle go nie stawiamy. Dlatego granice wyznaczasz po orzeczeniach, a nie po przecinkach.

Przykład z życia

Rozbiór krok po kroku: Marcinek ubrał się z mozołem, bo aż dotąd matka mu pomagała myć się i ubierać, szybko wypił kubek gorącego mleka i czekał. (Stefan Żeromski, „Syzyfowe prace”, rozdz. I)

Krok 1. Orzeczenia: ubrał się, pomagała, wypił, czekał – cztery orzeczenia, więc cztery zdania składowe. Myć się i ubierać to bezokoliczniki, nie orzeczenia.

Krok 2. Granice zdań: ① Marcinek ubrał się z mozołem, ② bo aż dotąd matka mu pomagała myć się i ubierać, ③ szybko wypił kubek gorącego mleka, ④ i czekał.

Krok 3. Wyrazy łączące: bo – spójnik podrzędny (otwiera ②); i – spójnik współrzędny (otwiera ④); między ② a ③ nie ma żadnego spójnika.

Krok 4. Zależności: od ① pytasz: dlaczego Marcinek ubrał się z mozołem? – odpowiada ② (podrzędne okolicznikowe przyczyny). Zdanie ③ nie odpowiada na żadne pytanie – to kolejna czynność Marcinka, równorzędna z ①, dołączona bez spójnika (współrzędne łączne). Zdanie ④ łączy się z ③ spójnikiem i (współrzędne łączne).

Krok 5. Wykres i przecinki: w górnym rzędzie ①, ③ i ④, pod ① – zdanie ② (schemat w części o wykresie, wykres B). Przecinek po ② zamyka zdanie podrzędne i zarazem oddziela zdania współrzędne połączone bezspójnikowo. Przed i czekał przecinka nie ma – to pojedyncze i między zdaniami współrzędnymi.

Pojęcia kluczowe

  • wypowiedzenie wielokrotnie złożone – wypowiedzenie złożone z więcej niż dwóch zdań składowych, połączonych współrzędnie, podrzędnie lub na oba sposoby
  • zdanie podrzędne pierwszego stopnia – zdanie podrzędne zależne bezpośrednio od zdania, które samo nie jest podrzędne
  • zdanie podrzędne drugiego stopnia – zdanie podrzędne zależne od innego zdania podrzędnego; na wykresie stoi o dwa poziomy niżej niż zdanie najwyższe
  • zdania podrzędne współrzędne – dwa lub więcej zdań podrzędnych zależnych od tego samego zdania i odpowiadających na to samo pytanie, połączonych ze sobą współrzędnie (np. „że…, i że…”)
  • zbieg spójników – sąsiedztwo dwóch wyrazów łączących (np. „a gdy”, „że gdy”, „że jeśli”); między nimi nie stawiamy przecinka, bo drugie zdanie jest wtrącone w pierwsze
  • zdanie wtrącone – zdanie umieszczone w środku innego zdania; zamykamy je przecinkami z obu stron (jeśli nie zaczyna się zbiegiem spójników – wtedy przecinek stoi tylko po nim)
  • imiesłowowy równoważnik zdania – imiesłów przysłówkowy na -ąc, -łszy, -wszy z określeniami; zastępuje zdanie składowe, ale nie ma orzeczenia, więc nie liczy się go jako zdania
  • wykres wypowiedzenia wielokrotnie złożonego – rysunek łączący zasady wykresów zdań współrzędnych (obok siebie, spójnik nad linią) i podrzędnych (poziom niżej, pytanie przy strzałce)
  • tasiemiec – potoczna nazwa zdania przeładowanego, z tak wieloma zdaniami składowymi, że czytelnik gubi tok myśli

Czytaj dalej

Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.

Zobacz pakietyMam konto – zaloguj się

Źródła i stan prawny

Stan prawny i dane: wrzesień 2026.

  • Stefan Żeromski, „Syzyfowe prace” – tekst w domenie publicznej, Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syzyfowe-prace/
  • Henryk Sienkiewicz, „Latarnik” – tekst w domenie publicznej, Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/latarnik/
  • Henryk Sienkiewicz, „Quo vadis” – tekst w domenie publicznej, Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/quo-vadis/
  • Wielki słownik ortograficzny PWN, zasady interpunkcji: dwa sąsiadujące spójniki, spójnik i zaimek względny (zasada 370) – https://sjp.pwn.pl/zasady/370-90-b-3-dwa-sąsiadujące-spójniki-spójnik-i-zaimek-względny;629778.html
  • Wielki słownik ortograficzny PWN: imiesłów zakończony na -ąc, -łszy, -wszy (zasada 371) – https://sjp.pwn.pl/zasady/371-90-b-4-imiesłów-zakończony-na-ąc-łszy-wszy;629779.html
  • Wielki słownik ortograficzny PWN: zdania współrzędne ze spójnikami łącznymi i rozłącznymi (zasada 374, 90.D.2) oraz spójnik podrzędny powtórzony po spójniku łącznym lub rozłącznym (zasada 378) – https://sjp.pwn.pl/zasady/378-90-e-3-spójnik-lub-zaimek-względny-upodrzędniający-powtórzony-po-spójniku-łącznym-lub-rozłącznym;629789.html
  • Poradnia językowa PWN – https://sjp.pwn.pl/poradnia/
  • Hasło „Bramy raju” w Wikipedii (budowa powieści z dwóch zdań, wydanie 1960) – https://pl.wikipedia.org/wiki/Bramy_raju; hasło „Ulysses (novel)” (epizod „Penelope”) – https://en.wikipedia.org/wiki/Ulysses_(novel)
  • Rozporządzenie Ministra Edukacji z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) – podstawa programowa języka polskiego, klasy IV–VIII.
  • Centralna Komisja Egzaminacyjna, Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025 – https://cke.gov.pl/egzamin-osmoklasisty/informatory/

Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): II.1.5, II.1.4, II.1.12 (kl. IV–VI), II.1.13 (kl. IV–VI), II.4.2 (kl. IV–VI).

Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.

Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.

Bezpieczne płatności online:PaynowVisaMastercardBLIK · szybkie przelewy · karty Visa, Mastercard, Maestro · Apple Pay · Google PayPodmiotem świadczącym obsługę płatności online jest mElements S.A.Regulamin · Polityka prywatności