Przejdź do treści

Polski · Lekcja 10

Obrzęd dziadów – świat przedstawiony i budowa dramatu

Na początku listopada cmentarze w Polsce rozświetlają tysiące zniczy. Odwiedzasz groby bliskich, słuchasz rodzinnych wspomnień o dziadkach i pradziadkach. Dwieście lat temu na Litwie i Białorusi chłopi robili coś podobnego, ale po swojemu: nocą, w ciemnej kaplicy, wzywali dusze zmarłych, częstowali je jedzeniem i pytali, jak im pomóc. Z tego ludowego obrzędu Adam Mickiewicz zbudował jeden z najważniejszych dramatów polskiego romantyzmu. Jak wygląda świat „Dziadów cz. II” i dlaczego ten dramat jest tak inny od „Zemsty”?

Na tej lekcji

  • wyjaśnisz, czym był ludowy obrzęd dziadów, i wykorzystasz tę wiedzę (kontekst kulturowy) w interpretacji utworu,
  • opiszesz czas i miejsce akcji, nastrój grozy oraz role Guślarza, Starca i Chóru w obrzędzie,
  • wyjaśnisz funkcję motta z „Hamleta” Szekspira,
  • wskażesz w „Dziadach cz. II” tekst główny, didaskalia, dialog i monolog oraz wyjaśnisz, dlaczego utwór nie ma aktów i scen,
  • rozpoznasz w „Dziadach cz. II” poznane w lekcji 7 cechy dramatu romantycznego i te, które widać tu wyraźniej: połączenie rodzajów, fragmentaryczność, luźną kompozycję i otwarte zakończenie.

Święto zmarłych przodków – kontekst kulturowy

Zanim zacznie się akcja, Adam Mickiewicz tłumaczy czytelnikowi w krótkim wstępie napisanym prozą, czym są dziady. To nie on wymyślił to święto – istniało naprawdę:

DZIADY. Jest to nazwisko uroczystości obchodzonej dotąd między pospólstwem w wielu powiatach Litwy, Prus i Kurlandii, na pamiątkę dziadów, czyli w ogólności zmarłych przodków.

Adam Mickiewicz, „Dziady cz. II”, wstęp autora

„Pospólstwo” to prości ludzie, głównie chłopi, a „dziady” – przodkowie, dawni członkowie rodu. Mickiewicz wyjaśnia dalej, że obrzęd sięga czasów pogańskich, a prowadził go Guślarz – „razem kapłan i poeta”. Słowo „guślarz” wiąże się z wyrazem gusła, czyli czary, praktyki magiczne; sam Mickiewicz dopisuje w nawiasie „gęślarz” – ktoś, kto gra na gęślach i śpiewa. W czasach poety duchowni i właściciele ziemscy próbowali ten zwyczaj wykorzenić, więc chłopi obchodzili dziady po kryjomu, nocą, w kaplicach lub pustych domach niedaleko cmentarza.

Najważniejsza cecha tego święta to połączenie dwóch światów wierzeń:

Dziady nasze mają to szczególnie, iż obrzędy pogańskie pomieszane są z wyobrażeniami religii chrześcijańskiej, zwłaszcza iż dzień zaduszny przypada około czasu tej uroczystości.

Adam Mickiewicz, „Dziady cz. II”, wstęp autora

Ślady wierzeń pogańskich Ślady wiary chrześcijańskiej
przywoływanie dusz zmarłych zaklęciami dusze czyśćcowe (w tekście: „czyscowe”), czyli pokutujące w czyśćcu
karmienie duchów jadłem i napojem modlitwa, jałmużna, pacierze za zmarłych
ogień, kądziel, zioła, mak i soczewica rzucane w kąty znak krzyża, kropidło, stuła, gromnica
Guślarz – czarownik i śpiewak termin bliski Dniu Zadusznemu (2 listopada)

Po co ludzie to robili? Wierzyli, że mogą pomóc zmarłym: jedzeniem, napojem i śpiewem przynieść ulgę duszom, które nie trafiły jeszcze do nieba. To bliskie temu, co robisz 1 i 2 listopada: odwiedzasz groby, zapalasz znicz, wspominasz bliskich. Zmienił się sposób, ale nie potrzeba – pamiętać o zmarłych i utrzymać z nimi więź.

Dlaczego poeta sięgnął po ludowy obrzęd? Mickiewicz był romantykiem, a romantycy szukali prawdy w kulturze ludowej: w pieśniach, legendach, wierzeniach. We wstępie pisze, że noc, samotne miejsca i „obrzędy fantastyczne” silnie działały na jego wyobraźnię i że w ludowych opowieściach o powracających zmarłych widział „pewne dążenie moralne i pewne nauki”. Dodaje też, że pieśni i zaklęcia z utworu są w dużej części „wiernie, a niekiedy dosłownie z gminnej poezji wzięte”. Pamiętaj jednak: to stylizacja, nie reportaż z wioski. Poeta wziął z folkloru nastrój, formuły i motywy, a z nich zbudował własny, starannie skomponowany dramat. Tak właśnie działa kontekst kulturowy – wiedza o zwyczajach i wierzeniach pozwala zrozumieć, co dzieje się w utworze i dlaczego.

Jak wykorzystać kontekst w interpretacji? Samo przytoczenie wiadomości o obrzędzie to jeszcze nie interpretacja. Połącz trzy kroki: fakt z kontekstu → zjawisko w utworze → wniosek o sensie. Na przykład: lud wierzył, że żywi mogą pomóc zmarłym jadłem i modlitwą → w kaplicy Guślarz pyta każdego ducha, „czego mu potrzeba” → utwór pokazuje wspólnotę żywych i umarłych, w której los zmarłego zależy także od pamięci żywych. Albo: obrzęd łączył magię z wiarą chrześcijańską → Guślarz wzywa duchy zaklęciem, a odprawia znakiem krzyża → w świecie „Dziadów” ludowa mądrość i religia nie walczą ze sobą, tylko razem próbują zrozumieć tajemnicę śmierci. Na egzaminie: jedno zdanie wiedzy, jedno o utworze, jedno wniosku.

Pojęcia kluczowe

  • dziady (obrzęd) – ludowe święto zmarłych przodków obchodzone dawniej na Litwie, Białorusi i w sąsiednich krainach; łączyło wierzenia pogańskie z chrześcijańskimi
  • Guślarz – prowadzący obrzęd dziadów; według wstępu Mickiewicza „razem kapłan i poeta”; nazwa związana ze słowem „gusła” – czary
  • chór – grupa postaci wypowiadających się razem; w „Dziadach cz. II” – wieśniacy, którzy powtarzają refren i nauki duchów oraz wyrażają uczucia wspólnoty
  • motto – cytat umieszczony na początku utworu, zapowiadający jego temat, nastrój lub sens
  • refren – fragment tekstu powtarzany w regularnych odstępach, np. „Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, / Co to będzie, co to będzie?”
  • kontekst kulturowy – wiedza o zwyczajach, wierzeniach i obrzędach, która pomaga zrozumieć utwór
  • dramat romantyczny – dramat epoki romantyzmu łamiący dawne zasady teatru: łączy rodzaje literackie, świat realny z fantastycznym, ma luźną kompozycję i często otwarte zakończenie
  • synkretyzm rodzajowy – łączenie w jednym utworze cech różnych rodzajów literackich – liryki, epiki i dramatu
  • fragmentaryczność – budowa utworu, który wygląda jak część większej całości: bez pełnego początku lub zakończenia, z niedopowiedzeniami
  • zakończenie otwarte – zakończenie, które nie rozstrzyga losów bohaterów i zostawia czytelnika z pytaniem

Czytaj dalej

Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.

Zobacz pakietyMam konto – zaloguj się

Źródła i stan prawny

Stan prawny i dane: wrzesień 2026.

  • Adam Mickiewicz, „Dziady. Poema. Dziady, część II”, tekst wg wyd.: A. Mickiewicz, Dziady cz. 1–4, Czytelnik, Warszawa 1974 – Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dziady-dziady-poema-dziady-czesc-ii/
  • Adam Mickiewicz, „Romantyczność” – Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/ballady-i-romanse-romantycznosc/
  • William Shakespeare, „Hamlet”, akt I, scena 5 (wypowiedź Hamleta do Horacego).
  • Encyklopedia PWN (encyklopedia.pwn.pl) – hasła: Mickiewicz Adam, Dziady, dramat romantyczny, ballada.
  • Słownik języka polskiego PWN (sjp.pwn.pl) – hasła: gusła, motto, refren, chór, didaskalia, synkretyzm.
  • Hasła „Dziady (dramat)”, „Dziady część II” i „Dziady (zwyczaj)” w Wikipedii (dane o wydaniach, prapremierze 31.10.1901 i obrzędzie, weryfikowane z tekstem utworu): https://pl.wikipedia.org/wiki/Dziady_(dramat)
  • Rozporządzenie Ministra Edukacji z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) – podstawa programowa języka polskiego, klasy VII–VIII: I.1.3, I.1.10; lista lektur.
  • Centralna Komisja Egzaminacyjna, Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025: https://cke.gov.pl/egzamin-osmoklasisty/informatory/

Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): I.1.3, I.1.10.

Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.

Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.

Bezpieczne płatności online:PaynowVisaMastercardBLIK · szybkie przelewy · karty Visa, Mastercard, Maestro · Apple Pay · Google PayPodmiotem świadczącym obsługę płatności online jest mElements S.A.Regulamin · Polityka prywatności