Polski · Lekcja 5
Cześnik, Rejent i Papkin – charakterystyka porównawcza
Na tej lekcji
- scharakteryzujesz Cześnika i Rejenta na podstawie didaskaliów, wypowiedzi, czynów i opinii innych postaci,
- porównasz obu bohaterów, wskazując podobieństwa i różnice oraz dowody z tekstu,
- rozpoznasz ironię w wypowiedziach Rejenta i innych postaci oraz odróżnisz ją od kłamstwa,
- wyjaśnisz, czym jest komizm, i określisz jego funkcje na przykładzie Papkina,
- napiszesz charakterystykę porównawczą z wyraźnie wydzielonymi, spójnie połączonymi akapitami.
Jak poznajemy bohaterów dramatu – plan charakterystyki
W powieści bohatera przedstawia narrator: opisuje jego wygląd, zdradza myśli, ocenia. W dramacie narratora nie ma. O postaciach „Zemsty” dowiadujesz się z czterech źródeł:
- didaskaliów – uwag autora dla aktorów i reżysera (strój, gest, ton głosu, np. „uderzając w stół”, „ironicznie”);
- własnych wypowiedzi postaci – z tego, co mówią, i z tego, jak mówią;
- czynów – co bohater robi, zwłaszcza gdy myśli, że nikt nie patrzy;
- opinii innych postaci – pamiętaj, że bywają stronnicze (wróg rzadko mówi o wrogu dobrze).
Podpowiedzią są też nazwiska znaczące. Raptusiewicz pochodzi od słowa raptus, czyli potocznie „człowiek gwałtowny, porywczy”. Milczek kojarzy się z milczeniem – kimś cichym i skrytym. Już lista osób zapowiada więc zderzenie dwóch temperamentów.
Przypomnij sobie z lekcji 4, kto jest kim. Cześnik Maciej Raptusiewicz mieszka w jednej połowie starego zamku i jest opiekunem swojej synowicy (bratanicy) Klary. Drugą połowę zajmuje Rejent Milczek, ojciec Wacława. Cześnik to dawny urzędnik dworski podający królowi trunki, później tylko tytuł; rejent to dawna nazwa notariusza – człowieka od pism, umów i procesów. Papkin to ubogi szlachcic na usługach Cześnika, a Podstolina – zamożna wdowa, o której rękę zabiega Cześnik.
Już pierwsze didaskalia pokazują Cześnika w domowej, swobodnej odsłonie:
Cześnik w białym żupanie, bez pasa i w szlafmycy siedzi przy stole po prawej od aktorów stronie, okulary na nosie, czyta papiery
Aleksander Fredro, „Zemsta”, akt I, scena 1, didaskalia
Charakterystykę każdej postaci budujesz według stałego planu, który znasz z lekcji o Scrooge’u (lekcja 2): 1) przedstawienie (kim jest, pozycja, wiek, rodzina); 2) wygląd, jeśli tekst o nim mówi; 3) cechy charakteru – każda z dowodem (czyn lub cytat); 4) sposób mówienia; 5) stosunek do innych i opinie innych o nim; 6) ocena postaci i Twój stosunek do niej. Charakterystyka porównawcza stosuje ten sam plan do dwóch postaci naraz i szuka podobieństw oraz różnic.
Pojęcia kluczowe
- charakterystyka postaci – wypowiedź ukazująca cechy zewnętrzne i wewnętrzne postaci literackiej, poparte dowodami z tekstu, zakończona oceną
- charakterystyka porównawcza – charakterystyka dwóch (lub więcej) postaci naraz, która wskazuje ich podobieństwa i różnice
- didaskalia – uwagi autora w tekście dramatu (poza wypowiedziami postaci) o miejscu akcji, wyglądzie, zachowaniu i sposobie mówienia bohaterów
- nazwisko znaczące – nazwisko, które zdradza cechę bohatera, np. Raptusiewicz (od „raptus” – człowiek porywczy), Milczek (od „milczeć”)
- ironia – drwina, złośliwość lub szyderstwo ukryte w wypowiedzi pozornie chwalącej lub aprobującej
- komizm – cecha sytuacji, rzeczy lub osoby budząca wesołość; w utworze – efekt uzyskany przez sposób przedstawienia postaci, obyczajów lub sytuacji
- samochwał (miles gloriosus) – typ postaci komediowej znany od starożytności: żołnierz chwalący się bohaterskimi czynami, a w rzeczywistości tchórz, np. Papkin
- obłuda – udawanie lepszego, niż się jest, np. pobożności lub życzliwości, dla ukrycia prawdziwych zamiarów
- akapit – fragment tekstu wyodrębniony wcięciem, stanowiący spójną całość myślową; w charakterystyce: myśl, dowód, wniosek
Czytaj dalej
Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.
Źródła i stan prawny
Stan prawny i dane: wrzesień 2026.
- Aleksander Fredro, „Zemsta”, tekst wg wyd. 6, Wydawnictwo Łódź, Łódź 1975 – Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/zemsta/
- Plaut, „Żołnierz samochwał” – Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/plaut-zolnierz-samochwal/
- Słownik języka polskiego PWN (sjp.pwn.pl) – hasła: charakterystyka, ironia, komizm, raptus, cześnik, rejent.
- Wielki słownik języka polskiego (wsjp.pl).
- Aleksander Fredro – biogram, Wikipedia: https://pl.wikipedia.org/wiki/Aleksander_Fredro
- Rozporządzenie Ministra Edukacji z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) – podstawa programowa języka polskiego, klasy VII–VIII: I.1.5, I.1.6, III.1.3; klasy IV–VI: I.1.9, III.2.1 (charakterystyka); lista lektur.
- Centralna Komisja Egzaminacyjna, Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025: https://cke.gov.pl/egzamin-osmoklasisty/informatory/
Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): I.1.5, I.1.6, III.1.3, I.1.9 (kl. IV–VI), III.2.1 (kl. IV–VI).
Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.
Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.