Polski · Lekcja 6
Z czego się śmiejemy? Komizm i przesłanie „Zemsty”
Na tej lekcji
- wyjaśnisz, czym jest komizm, wskażesz jego źródła w scenach „Zemsty” i określisz jego funkcje,
- zinterpretujesz zakończenie komedii, jej tytuł i motto oraz wyjaśnisz, na czym polega ironia sytuacji w finale,
- odwołasz się w interpretacji do wartości społecznych, narodowych, religijnych i etycznych obecnych w utworze,
- określisz wartości estetyczne „Zemsty” i uzasadnisz swoją ocenę przykładami z tekstu,
- rozwiążesz zadania w stylu egzaminu ósmoklasisty i przygotujesz materiał do przemówienia lub opowiadania twórczego.
Źródła śmiechu – co nas bawi w „Zemście”?
Z lekcji 5 wiesz już, że komizm to cecha sytuacji, rzeczy lub osoby, która budzi wesołość. Znasz też najbardziej komiczną postać „Zemsty” – Papkina, który przedstawia się jako „lew północy”, a w chwili próby chowa się za róg domu. Teraz spójrz szerzej – śmiech rodzi się tu z kilku źródeł.
- Z tego, co się dzieje. Bohaterowie wpadają we własne pułapki, udają kogoś innego, niespodziewanie się spotykają. Papkin przekonany, że Rejent go otruł, pisze testament – a przecież pił zwykłe wino.
- Z tego, jacy są ludzie. Przesadzone cechy – porywczość Cześnika, słodycz Rejenta, samochwalstwo Papkina – zderzają się ze sobą jak w dobrze nakręconej zabawce.
- Z tego, jak mówią. Powiedzonka („mocium panie”), przesadnie wzniosły styl Papkina, łacińskie wtrącenia i słowa, które wymykają się bohaterom spod kontroli.
Podręczniki często nazywają te trzy źródła komizmem sytuacji, postaci i słownym. Nazwy nie są tu najważniejsze – ważniejsze jest, żebyś umiał(-a) wskazać, co dokładnie śmieszy i po co autor to zrobił. Zobacz, jak Cześnik czyta list, z którego dowiaduje się, że Podstolina woli poślubić Wacława:
CZEŚNIK
(postępując w największej złości ku Papkinowi, za każdym krokiem krzyczy „co!”, jakby nie mógł słów znaleźć)
(Papkin cofa się aż za stolik, po lewej stronie stojący.)
Co, co, co, co!
PAPKIN
To, to, to, to!
CZEŚNIK
Podstolina…
PAPKIN
(płaczliwie sens kończąc)
Nam skrewiła.Aleksander Fredro, „Zemsta”, akt IV, scena 2
Śmieszy tu wszystko naraz: sytuacja (jeden bohater robi krok naprzód, drugi – krok w tył, aż za stolik), postać (człowiek tak wściekły, że zapomniał słów) i język (echo „co, co” – „to, to”, a potem zdania kończone przez przerażonego Papkina). Scena posuwa też akcję: Cześnik przegrał ruch w wojnie z Rejentem i za chwilę obmyśli odwet.
Inny przykład to parodia, czyli naśladowanie jakiegoś stylu po to, by go ośmieszyć. Papkin zwraca się do Klary tak, jakby recytował wzniosły poemat: „Jak w dezertej Arabiji / Złotosiejny wzrok Febowy / Niesie skwarem śmierć liliji” (akt II, scena 7). Ozdobne słowa bez treści brzmią tym zabawniej, że wypowiada je tchórz i pieczeniarz.
Przykład z życia
Analiza sceny krok po kroku: Cześnik dyktuje list. Cześnik chce zwabić Wacława do swojego domu listem, który ma udawać list od Klary. Pisze Dyndalski, a Cześnik dyktuje:
CZEŚNIK
(dyktuje)
Bardzo proszę… mocium panie…
Mocium panie… me wezwanie…
Mocium panie, wziąć w sposobie,
Mocium panie… wziąć w sposobie,
Jako ufność ku osobie…Aleksander Fredro, „Zemsta”, akt IV, scena 5
Gdy Dyndalski odczytuje napisany tekst, pełen „mocium panie”, Cześnik drze papier i krzyczy: „«Mocium panie» — cymbał pisze!”. Sługa odpowiada spokojnie: „Jaśnie pana własne słowo”.
1. Co śmieszy? Powtórzenie powiedzonka, którego Cześnik nie słyszy u siebie, a słyszy w cudzym piśmie. Śmieszy też odwrócenie ról: winę za błąd pana ponosi sługa. 2. Czego dowiadujemy się o postaci? Cześnik nie umie mówić o uczuciach (sam przyznaje, że „aby udać, trzeba sztuki”) i nie umie przyznać się do błędu. Nawet w podrobionym liście nie potrafi przestać być sobą. 3. Jaką rolę scena odgrywa w akcji? List się nie udaje, więc Cześnik wysyła do Wacława pokojówkę Rózię z ustną prośbą – plan zemsty rusza inną drogą. 4. Co mówi o wartościach? Dyndalski protestuje, bo pisanie w imieniu Klary to dla niej „despekt”, czyli obraza. Śmiejemy się z pana, ale rację moralną ma tu sługa. Wniosek: komizm tej sceny bawi, charakteryzuje Cześnika i pozwala ocenić jego metody, a sama scena posuwa akcję.
Pojęcia kluczowe
- komizm – cecha sytuacji, rzeczy lub osoby budząca wesołość; w utworze – efekt uzyskany przez sposób przedstawienia postaci, obyczajów lub sytuacji
- funkcje komizmu – cele, którym służy śmiech w utworze, np. bawi, ośmiesza wady, charakteryzuje postaci, rozładowuje napięcie, skłania do refleksji
- parodia – naśladowanie stylu, gatunku lub sposobu mówienia w przesadny sposób, by go ośmieszyć, np. wzniosłe tyrady Papkina
- ironia sytuacji (ironia losu) – zwrot akcji, w którym czyn bohatera prowadzi do skutku odwrotnego od zamierzonego, np. zemsta Cześnika spełnia marzenie zakochanych
- tytuł – nazwa utworu; zapowiada temat, może wskazywać bohatera, motyw lub – jak w „Zemście” – mieć sens ironiczny
- motto – krótki cytat umieszczony przez autora przed tekstem, wskazówka do odczytania całości
- zakończenie (finał) – ostatnia część akcji, w której rozwiązują się konflikty; w komedii zwykle szczęśliwe
- wartości uniwersalne – wartości ważne dla ludzi niezależnie od epoki i miejsca, np. zgoda, przebaczenie, uczciwość, honor, wiara, przywiązanie do ojczyzny
- wartości estetyczne – cechy utworu decydujące o jego pięknie i mistrzostwie wykonania, np. kompozycja, język, dialog, humor, wyrazistość postaci
- przesłanie utworu – najważniejsza myśl, którą autor chce przekazać odbiorcy
Czytaj dalej
Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.
Źródła i stan prawny
Stan prawny i dane: wrzesień 2026.
- Aleksander Fredro, „Zemsta”, tekst wg wyd. 6, Wydawnictwo Łódź, Łódź 1975 – Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/zemsta/
- Teriak (dryjakiew) – Wikipedia: https://pl.wikipedia.org/wiki/Teriak
- Zygmunt Noskowski, „Zemsta za mur graniczny”, opera – katalog PWM: https://pwm.com.pl/pl/wypozyczenia/utwory-wg-kategorii/publikacja/zemsta-za-mur-graniczny,zygmunt-noskowski,18312,wypozyczenia.htm
- Afisz przedstawienia „Zemsta za mur graniczny”, Kraków, 1 października 1865 – Polona: https://polona.pl/item/afisz-inc-w-niedziele-dnia-1-pazdziernika-1865-otwarcie-widowisk-zemsta-za-mur,MjYzMjE1MzA/
- Andrzej Maksymilian Fredro – Wikipedia: https://pl.wikipedia.org/wiki/Andrzej_Maksymilian_Fredro
- Słownik języka polskiego PWN (sjp.pwn.pl) – hasła: komizm, parodia, ironia, motto, dryjakiew.
- Encyklopedia PWN (encyklopedia.pwn.pl) – hasła: Fredro Aleksander, Fredro Andrzej Maksymilian, powstanie listopadowe.
- Rozporządzenie Ministra Edukacji z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) – podstawa programowa języka polskiego, klasy VII–VIII: I.1.5, I.1.8, I.1.9, kl. IV–VI: I.1.5; lista lektur.
- Centralna Komisja Egzaminacyjna, Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025 (formy wypracowania, ogłoszenie, kryteria oceny): https://cke.gov.pl/egzamin-osmoklasisty/informatory/
Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): I.1.5, I.1.8, I.1.9, I.1.5 (kl. IV–VI).
Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.
Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.