Polski · Lekcja 74
Stare motywy w nowej kulturze: komiks, piosenka, film
Na tej lekcji
- Rozpoznasz w filmach, komiksach, piosenkach i reklamach nawiązania do mitów, Biblii i lektur.
- Odróżnisz rodzaje nawiązań: cytat, aluzję, parafrazę, parodię i trawestację.
- Opiszesz nawiązanie w czterech krokach: wzór – ślad – zmiana – sens.
- Nazwiesz elementy języka komiksu: kadr, planszę, dymek, ramkę narracyjną, onomatopeję.
- Zaplanujesz z grupą projekt lub pracę konkursową, szanując prawa autorskie.
Stare opowieści w nowych opakowaniach
Kultura popularna to teksty kultury tworzone z myślą o szerokiej publiczności i łatwo dostępne: filmy i seriale, komiksy, piosenki, gry, reklamy, memy. Bywa nazywana „lżejszą” od literatury, którą czytasz na lekcjach, a jednak chętnie sięga po najstarsze opowieści ludzkości. Twórcy filmów i komiksów korzystają z nich jak ze wspólnego magazynu postaci, zdarzeń i obrazów, które zna niemal każdy.
Najczęstsze źródła to:
- mitologia grecka i rzymska – bogowie, herosi i ich przygody (wiele z nich znasz z frazeologizmów, lekcja 55);
- Biblia – stworzenie świata, potop, Dawid i Goliat, wyjście z Egiptu, przypowieści;
- baśnie i legendy – królewny, smoki, czarownice, zaklęcia;
- wielkie dzieła literatury – Szekspir, Mickiewicz, Dickens i inne lektury.
Odwołanie się w jednym tekście kultury do innego tekstu, jego postaci, zdarzeń albo słów nazywamy nawiązaniem. Często nawiązanie dotyczy motywu, czyli elementu treści powracającego w wielu utworach: walki słabego z silnym, wędrówki, przemiany bohatera, zakazanego owocu, potopu.
Nawiązania spotykasz codziennie, nawet jeśli ich nie zauważasz:
- marka sportowa Nike nosi imię greckiej bogini zwycięstwa;
- koń trojański to w informatyce program, który udaje pożyteczny, a w rzeczywistości otwiera komputer intruzowi – tak jak drewniany koń, w którym Grecy ukryli wojowników, by wedrzeć się do Troi;
- gdy w nagłówku sportowym czytasz o „starciu Dawida z Goliatem”, wiesz, że mała drużyna gra z potęgą – i że może wygrać, jak biblijny pasterz z olbrzymem;
- Sknerus McKwacz z komiksów Disneya w oryginale nazywa się Scrooge McDuck – na cześć bohatera „Opowieści wigilijnej” (lekcja 1).
Po co twórcy to robią? Po pierwsze, znana historia działa jak skrót: jedno imię przywołuje cały mit. Po drugie, to gra z odbiorcą – kto rozpozna wzór, ma satysfakcję i widzi więcej. Po trzecie, stara opowieść w nowych warunkach pozwala zadać nowe pytania: jak dziś wyglądałby heros, prorok albo romantyczny bohater? Nawiązanie działa jednak tylko wtedy, gdy odbiorca zna wzór. Dlatego im więcej przeczytasz, tym więcej zobaczysz w filmie czy komiksie.
Pojęcia kluczowe
- kultura popularna – teksty kultury tworzone dla szerokiej publiczności i łatwo dostępne, np. filmy, seriale, komiksy, piosenki, gry, reklamy
- nawiązanie – świadome odwołanie się w tekście kultury do innego tekstu, jego postaci, zdarzeń, słów lub motywów
- motyw – element treści powracający w wielu utworach, np. walka słabego z silnym, wędrówka, przemiana bohatera
- cytat – dosłowne przytoczenie fragmentu cudzego tekstu, zwykle w cudzysłowie lub z podaniem autora
- aluzja – ukryte, niedosłowne napomknienie o innym tekście (imię, tytuł, przedmiot, sytuacja), zrozumiałe dla kogoś, kto zna wzór
- parafraza – przekształcenie cudzego tekstu własnymi słowami z zachowaniem jego sensu; także utwór swobodnie przerabiający inny tekst
- parodia – naśladowanie stylu, gatunku lub sposobu mówienia w przesadny sposób, by go ośmieszyć
- trawestacja – żartobliwa przeróbka utworu poważnego: zachowuje jego treść lub układ, ale zmienia styl na potoczny i przenosi akcję w świat codzienny
- kadr i plansza – kadr – pojedynczy obrazek komiksu, zwykle w ramce, pokazujący jedną chwilę akcji; plansza – cała strona komiksu, zaplanowana kompozycja kadrów
- dymek, ramka narracyjna, onomatopeja – dymek – pole z wypowiedzią lub myślą postaci; ramka narracyjna – prostokąt z tekstem narratora (czas, miejsce, komentarz); onomatopeja – wyraz dźwiękonaśladowczy, np. BUM, PLUSK
Czytaj dalej
Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.
Źródła i stan prawny
Stan prawny i dane: wrzesień 2026.
- Rozporządzenie Ministra Edukacji z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) – podstawa programowa języka polskiego: kl. VII–VIII I.2.7, IV.2, IV.4; kl. IV–VI I.2.7: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20240000996
- Centralna Komisja Egzaminacyjna, Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego (wymagania wobec wypracowania): https://cke.gov.pl/egzamin-osmoklasisty/informatory/
- Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz”, Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/pan-tadeusz/
- William Shakespeare, „Hamlet”, przeł. Józef Paszkowski, Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/hamlet/
- Słownik języka polskiego PWN – hasła: aluzja, parafraza, parodia, trawestacja, komiks, onomatopeja: https://sjp.pwn.pl/
- M. Głowiński, T. Kostkiewiczowa, A. Okopień-Sławińska, J. Sławiński, „Słownik terminów literackich”, Ossolineum – hasła: aluzja literacka, parodia, trawestacja
- Culture.pl – Czesław Niemen (album „Enigmatic”, 1970, „Bema pamięci żałobny rapsod” do wiersza C.K. Norwida): https://culture.pl/pl/tworca/czeslaw-niemen
- Europe Comics – historia serii „Thorgal” (debiut w tygodniku „Tintin”, 1977): https://www.europecomics.com/
- Międzynarodowy Festiwal Komiksu i Gier w Łodzi (od 1991 r., pierwotnie Ogólnopolski Konwent Twórców Komiksu): https://komiksfestiwal.com/
- Marvel – Thor (debiut: „Journey into Mystery” nr 83, 1962): https://www.marvel.com/characters/thor-thor-odinson
- Wikipedia – hasło „Thorgal” (debiut w tygodniku „Tintin” 1977, twórcy G. Rosiński i J. Van Hamme): https://pl.wikipedia.org/wiki/Thorgal
- Wikipedia – hasło „Loki (Marvel Comics)” (debiut: „Journey into Mystery” nr 85, 1962, przybrany brat Thora): https://en.wikipedia.org/wiki/Loki_(Marvel_Comics)
- Wikipedia – hasło „Król Lew” (inspiracje: „Hamlet”, historie Józefa i Mojżesza; wypowiedzi D. Hahna): https://pl.wikipedia.org/wiki/Kr%C3%B3l_Lew
- Wikipedia – hasło „Ewa Demarczyk” („Grande Valse Brillante”, sł. J. Tuwim – fragment „Kwiatów polskich”, muz. Z. Konieczny): https://pl.wikipedia.org/wiki/Ewa_Demarczyk
Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): I.2.7, IV.2, IV.4, I.2.7 (kl. IV–VI).
Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.
Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.