Polski · Lekcja 45
„Chleb” czy „chlep”? Wymowa, upodobnienia i akcent
Na tej lekcji
- odróżnisz głoskę od litery i wyjaśnisz, dlaczego mowa nie pokrywa się z pismem,
- rozpoznasz upodobnienia wsteczne i postępowe pod względem dźwięczności i wskażesz, która głoska wpływa na którą,
- sprawdzisz pisownię spółgłosek dźwięcznych i bezdźwięcznych, miękkich oraz samogłosek nosowych, zmieniając formę wyrazu lub szukając wyrazu pokrewnego,
- poprawnie zaakcentujesz wyrazy, które są wyjątkami od reguły polskiego akcentu,
- przygotujesz i wykonasz interpretację głosową fragmentu wiersza.
Głoska to nie litera – mowa a pismo
Zacznij od rozróżnienia, które porządkuje całą lekcję. Głoska to najmniejszy dźwięk mowy, który słyszysz i wymawiasz. Litera to znak pisma, którym głoskę zapisujemy. Mowa jest pierwsza – pismo próbuje ją oddać, ale nie zawsze robi to jeden do jednego. Dlatego liczba liter i liczba głosek w wyrazie często się różnią.
- Dwie litery – jedna głoska. Dwuznaki ch, cz, dz, dź, dż, rz, sz oznaczają pojedyncze głoski. W wyrazie dzwon jest 5 liter, ale 4 głoski: dz–w–o–n.
- Różne litery – ta sama głoska. Ó i u, rz i ż, ch i h brzmią dziś tak samo. Słuch nie podpowie Ci, czy piszemy może, czy morze – rozstrzyga znaczenie i ortografia.
- Litera, która nie jest głoską. W wyrazie siano litera i tylko zmiękcza s: słyszysz ś–a–n–o, czyli 4 głoski przy 5 literach. W wyrazie zima i jest jednocześnie samogłoską i znakiem miękkości (4 litery, 4 głoski).
- Jedna głoska – dwa zapisy. Miękkie ś, ć, ź, dź, ń piszemy z kreską przed spółgłoską i na końcu wyrazu (śnieg, koń), a przed samogłoską – za pomocą i (siano, konie).
Najwięcej rozbieżności dotyczy dźwięczności. Połóż palce na krtani i powiedz przeciągle zzzz, a potem ssss. Przy z czujesz drganie – to drgają wiązadła głosowe. Głoski, przy których drgają, nazywamy dźwięcznymi, a te bez drgań – bezdźwięcznymi. Wiele polskich spółgłosek tworzy pary, które różnią się tylko tą cechą:
| dźwięczna | b | d | g | w | z | ź | ż / rz | dz | dź | dż |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| bezdźwięczna | p | t | k | f | s | ś | sz | c | ć | cz |
Spółgłoski m, n, ń, l, ł, r, j oraz wszystkie samogłoski są dźwięczne, ale nie mają bezdźwięcznych par – i, jak zobaczysz, nie zmieniają dźwięczności sąsiadów. Głoska ch (i brzmiące tak samo h) jest bezdźwięczna. W kolejnych sekcjach będziemy zapisywać wymowę kursywą po skrócie „wym.”, zmieniając tylko te litery, które brzmią inaczej niż w piśmie, np. chleb – wym. chlep.
Pojęcia kluczowe
- głoska – najmniejszy dźwięk mowy; zapisujemy ją jedną literą (np. a, k) albo dwuznakiem (np. sz, ch, dź)
- litera – znak graficzny pisma; liczba liter w wyrazie nie musi być równa liczbie głosek (dzwon: 5 liter, 4 głoski)
- głoska dźwięczna i bezdźwięczna – głoska dźwięczna powstaje przy drganiu wiązadeł głosowych (b, d, z), bezdźwięczna – bez drgania (p, t, s); wiele spółgłosek tworzy pary różniące się tylko tą cechą
- upodobnienie fonetyczne – zmiana głoski pod wpływem sąsiedniej głoski, w szkole przede wszystkim zmiana dźwięczności, np. babka – wym. bapka
- upodobnienie wsteczne – głoska wcześniejsza upodabnia się do późniejszej; może to być ubezdźwięcznienie (ławka – wym. łafka) albo udźwięcznienie (prośba – wym. proźba)
- upodobnienie postępowe – głoska późniejsza upodabnia się do wcześniejszej; w polszczyźnie ogólnej w i rz po spółgłosce bezdźwięcznej brzmią jak f i sz (kwiat – wym. kfiat, przy – wym. pszy)
- samogłoski nosowe – ą i ę; ich wymowa zależy od następnej głoski (ząb – wym. zomp, ręce – wym. rence, wąs – pełna nosówka); końcowe ą zawsze wymawiamy nosowo
- akcent wyrazowy – silniejsze i wyższe wymówienie jednej sylaby w wyrazie; w polszczyźnie zwykle na przedostatniej sylabie (akcent paroksytoniczny)
- wyjątki akcentowe – wyrazy akcentowane na 3. lub 4. sylabie od końca albo na ostatniej, np. matematyka, byliśmy, napisalibyśmy, czterysta, uniwersytet (w wymowie starannej), PKP
- interpretacja głosowa – odczytanie lub wygłoszenie tekstu z doborem tempa, pauz, głośności, intonacji i akcentu zdaniowego zgodnie z jego sensem i nastrojem
Czytaj dalej
Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna bezpłatnie po założeniu konta w Bazie Wiedzy.
Źródła i stan prawny
Stan prawny i dane: wrzesień 2026.
- Julian Tuwim, „Lokomotywa” – tekst w domenie publicznej: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/tuwim-lokomotywa/ (cytowane w. 16, 19–25, 32–35, 40–43)
- Poradnia Językowa PWN, akcent: „akcent wyrazowy” (M. Bańko): https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/akcent-wyrazowy;737.html; „Akcent wyrazowy w języku polskim” (A. Wolański): https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/akcent-wyrazowy-w-jezyku-polskim;23096.html; „Mądre osoby akcentują…” (A. Czesak): https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/madre-osoby-akcentuja;5267.html
- Poradnia Językowa PWN, wyrazy na -yka, -ika: https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/akcentowanie-wyrazow-na-ika-yka;9345.html; https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/ktore-rzeczowniki-ika-yka-naleza-do-wyjatkow;11925.html; https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/matematyka-dla-matematyka;13746.html; „papryka”: https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/papryka;16378.html; imiona i inne wyrazy: https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/lektyka-i-tunika;24953.html
- Poradnia Językowa PWN: akcent wyrazów jednosylabowych: https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/akcent-wyrazow-jednosylabowych;5250.html; liczebniki czterysta, siedemset: https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/akcent-a-historia-liczebnikow;11156.html; akcent w recytacji: https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/akcenty-i-wiersz;15816.html; funkcje akcentu: https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/funkcje-akcentu-wyrazowego;23244.html
- Poradnia Językowa PWN, wymowa ą i ę: https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/wymowa-samoglosek-nosowych;17685.html; https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/wymowa-elementow-oznaczane-w-pismie-jako-e-i-a;23354.html; https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/jak-wymawiac-e;4323.html; https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/bledy-wymowy;22608.html; „wędka”: https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/dotknieta-wedka;17188.html; „piętnaście”: https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/pietnascie;12234.html
- Poradnia Językowa PWN, grupy trz, drz: https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/wymowa-rzeczownika-drzazga;22325.html; wymowa krakowsko-poznańska i warszawska: https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/wymowa-regionalna;7029.html, https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/udzwiecznienia;19490.html
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna (MEN), „Aby język giętki… Fonetyka i wymowa” – upodobnienia wsteczne i postępowe: https://zpe.gov.pl/a/aby-jezyk-gietki-fonetyka-i-wymowa/DYps1nUEl
- „Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN”, red. A. Markowski, Warszawa: PWN, hasło problemowe „Akcent” (H. Jadacka); Słownik języka polskiego PWN: https://sjp.pwn.pl/
- Podstawa programowa języka polskiego dla klas VII–VIII (Dz.U. 2024 poz. 996), wymagania II.1.1, II.1.7, II.4.3, III.2.4: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20240000996
- Centralna Komisja Egzaminacyjna, informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego: https://cke.gov.pl/egzamin-osmoklasisty/
Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): II.1.1, II.1.7, II.4.3, III.2.4.
Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.
Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.