Polski · Lekcja 57
Style wypowiedzi: potoczny, urzędowy, artystyczny, naukowy, publicystyczny
Na tej lekcji
- wyjaśnisz, czym jest styl wypowiedzi i od czego zależy jego wybór,
- rozpoznasz styl potoczny, urzędowy, naukowy, publicystyczny i artystyczny na podstawie celu tekstu i jego cech językowych,
- wskażesz w tekście konkretne środki językowe typowe dla danego stylu i nazwiesz je,
- przekształcisz tekst z jednego stylu w inny, zachowując jego treść i sens,
- dobierzesz styl własnej wypowiedzi do sytuacji komunikacyjnej, w tym styl staranny w wypracowaniu egzaminacyjnym.
Czym jest styl? Jedna burza, pięć sposobów mówienia
Pomyśl o jednym zdarzeniu: nad miastem przechodzi gwałtowna burza. Napiszesz o niej koleżance na czacie, dyrektor szkoły – w komunikacie dla rodziców, synoptyk – w opracowaniu o zjawiskach atmosferycznych, dziennikarz – w felietonie, a poeta – w wierszu. Treść jest podobna, ale każdy z tych tekstów brzmi inaczej. Różnią się stylem.
Styl to sposób wypowiadania się, czyli dobór i układ środków językowych: słów, form gramatycznych, budowy zdań, a także kompozycji całego tekstu. O tym, jaki styl wybieramy, decyduje sytuacja komunikacyjna: kto mówi lub pisze (nadawca), do kogo (odbiorca), po co (cel), w jakiej formie (ustnie czy pisemnie) i w jakich okolicznościach (oficjalnie czy prywatnie).
Style, które wyróżniamy według sfery życia i celu wypowiedzi, nazywa się stylami funkcjonalnymi. Podstawa programowa wymaga, żebyś rozpoznawał(-a) pięć z nich:
- potoczny – rozmowy codzienne, życie prywatne;
- urzędowy – kontakty z urzędem, szkołą, instytucją, prawo;
- naukowy – nauka i przekazywanie ścisłej wiedzy;
- publicystyczny – prasa, radio, telewizja, portale, debata publiczna;
- artystyczny – literatura piękna.
Pamiętaj o dwóch rzeczach. Po pierwsze, żaden styl nie jest „lepszy” ani „gorszy” – każdy jest dobry na swoim miejscu. Błędem jest dopiero styl niedopasowany do sytuacji: podanie do dyrektora pisane jak wiadomość do kolegi albo rozmowa z babcią prowadzona językiem regulaminu. Po drugie, oprócz stylów funkcjonalnych mówi się też o stylu indywidualnym, czyli o cechach języka konkretnego autora. Po stylu rozpoznasz Fredrę albo Mickiewicza – ale na tej lekcji zajmiemy się stylami funkcjonalnymi.
Gdy masz rozpoznać styl tekstu, zadaj sobie trzy pytania: Kto do kogo mówi? Po co? Jakimi środkami językowymi? Najwięcej powie Ci odpowiedź na pytanie „po co”: czy tekst ma podtrzymać kontakt, załatwić sprawę, przekazać wiedzę, przekonać opinię publiczną, czy wywołać przeżycie estetyczne?
Przykład z życia
Ta sama wiadomość w dwóch stylach.
- Wiadomość do przyjaciela: „Słuchaj, jutro nie ma WF-u na boisku, bo ma lać i walić piorunami. Ćwiczymy w sali, weź halówki!”
- Komunikat w dzienniku elektronicznym: „Uprzejmie informuję, że w związku z prognozowanymi burzami zajęcia wychowania fizycznego w dniu jutrzejszym odbędą się w sali gimnastycznej. Uczniowie proszeni są o zabranie obuwia sportowego na halę”.
Fakty są te same: jutro, burza, WF w sali, potrzebne obuwie. Zmienił się nadawca, odbiorca i cel – więc zmieniło się słownictwo („lać” → „prognozowane burze”, „halówki” → „obuwie sportowe na halę”), forma zwracania się („Słuchaj” → „Uprzejmie informuję”) i budowa zdań (krótkie, z wykrzyknieniem → jedno długie, uporządkowane).
Pojęcia kluczowe
- styl – sposób wypowiadania się: dobór i układ środków językowych (słownictwa, form gramatycznych, budowy zdań, kompozycji) zależny od sytuacji, celu i odbiorcy
- styl funkcjonalny – styl typowy dla określonej sfery życia i celu wypowiedzi, np. potoczny, urzędowy, naukowy, publicystyczny, artystyczny
- styl potoczny – styl codziennych, swobodnych rozmów; spontaniczny, emocjonalny, ze słownictwem potocznym i zdaniami krótkimi, często niepełnymi
- styl urzędowy – styl pism i przepisów służących załatwianiu spraw i ustalaniu praw i obowiązków; precyzyjny, bezosobowy, schematyczny, z utartymi zwrotami
- styl naukowy – styl przekazywania ścisłej wiedzy; terminy, definicje, logiczny wywód, zdania rozbudowane, brak emocji
- tekst popularnonaukowy – odmiana stylu naukowego dla szerokiego grona odbiorców: rzetelne fakty podane przystępnie, z objaśnieniami terminów i porównaniami
- styl publicystyczny – styl mediów i debaty publicznej; łączy informację z oceną i perswazją, używa słownictwa wartościującego, pytań retorycznych i obrazowych zwrotów
- styl artystyczny – styl literatury pięknej; dominuje funkcja estetyczna, bogactwo słownictwa i środków stylistycznych, swobodne łączenie innych stylów
- sytuacja komunikacyjna – okoliczności wypowiedzi: nadawca, odbiorca, cel, forma (ustna lub pisemna), stopień oficjalności
- termin – wyraz lub wyrażenie o ściśle określonym, jednoznacznym znaczeniu w danej dziedzinie wiedzy, np. „wyładowanie elektryczne”
Czytaj dalej
Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.
Źródła i stan prawny
Stan prawny i dane: wrzesień 2026.
- Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz”, księga X – tekst w domenie publicznej: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/pan-tadeusz/
- Słownik języka polskiego PWN, hasła „styl”, „styl urzędowy”, „publicystyka” – https://sjp.pwn.pl/
- Encyklopedia PWN, hasła „styl”, „style funkcjonalne”, „burza”, „piorun” – https://encyklopedia.pwn.pl/; NOAA National Weather Service, „Lightning Science” – https://www.weather.gov/safety/lightning-science-overview
- Raymond Queneau, „Ćwiczenia stylistyczne”, przeł. Jan Gondowicz, Świat Literacki 2005; informacja o książce: https://en.wikipedia.org/wiki/Exercises_in_Style
- O prostym języku w urzędach (Pracownia Prostej Polszczyzny UWr, deklaracja z 2018 r.): https://www.prawo.pl/samorzad/jezyk-urzedniczy-nomenklatura-w-urzedach-musi-byc-prostsza,308394.html; ZUS o podpisaniu deklaracji (3.10.2018): https://www.zus.pl/-/zus-podpisal-deklaracje-na-rzecz-prostego-jezyka-urzedowego
- Rozporządzenie Ministra Edukacji z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) – podstawa programowa języka polskiego, klasy VII–VIII, wymaganie II.2.6.
- Centralna Komisja Egzaminacyjna, Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025 – https://cke.gov.pl/egzamin-osmoklasisty/informatory/
Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): II.2.6.
Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.
Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.