Przejdź do treści

Polski · Lekcja 49

Imiesłowy i imiesłowowy równoważnik zdania

„Wchodząc do klasy, zadzwonił dzwonek” – takie zdanie łatwo napisać w pośpiechu, a przecież wynika z niego, że dzwonek sam wszedł do klasy. Imiesłowy pozwalają mówić i pisać zwięźle, ale mają swoje reguły: nie od każdego czasownika da się je utworzyć i nie do każdego zdania pasują. Na tej lekcji poznasz cztery rodzaje imiesłowów, nauczysz się je tworzyć i odmieniać, zapisywać z „nie” według zasad obowiązujących od 2026 roku oraz bezbłędnie używać imiesłowowego równoważnika zdania.

Na tej lekcji

  • rozpoznasz w tekście imiesłowy przymiotnikowe (czynne i bierne) i przysłówkowe (współczesne i uprzednie) i odróżnisz je od innych części mowy,
  • utworzysz imiesłowy od właściwych czasowników, uwzględniając aspekt i przechodniość, oraz poprawnie je odmienisz,
  • zapiszesz „nie” z imiesłowami zgodnie z zasadami pisowni obowiązującymi od 1 stycznia 2026 roku,
  • użyjesz imiesłowowego równoważnika zdania poprawnie – z tym samym wykonawcą obu czynności – i wyjaśnisz jego funkcję,
  • przekształcisz równoważnik na zdanie złożone i odwrotnie, stawiając przecinki zgodnie z zasadami.

Czym jest imiesłów? Cztery rodzaje w jednej tabeli

Z klas 4–6 znasz dziesięć części mowy: czasownik, rzeczownik, przymiotnik, przysłówek, liczebnik, zaimek, przyimek, spójnik, partykułę i wykrzyknik. Imiesłów nie jest jedenastą częścią mowy – to nieosobowa forma czasownika, która „pożycza” cechy od przymiotnika albo od przysłówka. Od czasownika ma znaczenie czynności, aspekt i często dopełnienie (czytając książkę), ale nie ma osoby ani czasu gramatycznego.

Imiesłowy dzielimy na dwie grupy:

  • imiesłowy przymiotnikowe – zachowują się jak przymiotniki: odpowiadają na pytania jaki? jaka? jakie?, odmieniają się przez przypadki, liczby i rodzaje, w zdaniu są zwykle przydawką;
  • imiesłowy przysłówkowe – zachowują się jak przysłówki: są nieodmienne, odpowiadają na pytania kiedy? jak? w jaki sposób?, w zdaniu pełnią funkcję okolicznika.
Rodzaj Zakończenie Od jakich czasowników? Przykład
przymiotnikowy czynny -ący, -ąca, -ące tylko niedokonanych czytający, idący, piszący
przymiotnikowy bierny -ny, -ony, -ty przechodnich – dokonanych i niedokonanych czytany, przeczytany, zrobiony, umyty
przysłówkowy współczesny -ąc tylko niedokonanych czytając, idąc, pisząc
przysłówkowy uprzedni -łszy, -wszy dokonanych przeczytawszy, wszedłszy, zjadłszy

Imiesłów czynny nazywa wykonawcę czynności (chłopiec czytający komiks), bierny – jej obiekt (komiks czytany przez chłopca). Imiesłów współczesny wyraża czynność równoczesną z czynnością orzeczenia (Czytając, uśmiechał się), uprzedni – wcześniejszą (Przeczytawszy list, uśmiechnął się).

Trzy rodzaje imiesłowów widać w krótkim fragmencie „Pana Tadeusza”. Spróbuj sam(-a) je znaleźć, zanim przeczytasz rozbiór.

Właśnie dwukonną bryką wjechał młody panek
I obiegłszy dziedziniec zawrócił przed ganek.
Wysiadł z powozu; konie porzucone same,
Szczypiąc trawę ciągnęły powoli pod bramę.

Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz”, księga I

Przykład z życia

Rozbiór fragmentu krok po kroku.

Krok 1. Szukam form zakończonych na -ący, -ny/-ony/-ty, -ąc, -łszy/-wszy: obiegłszy, porzucone, szczypiąc.

Krok 2. Nazywam rodzaj. Obiegłszy (od dokonanego obiec) – imiesłów przysłówkowy uprzedni: młody panek najpierw okrążył dziedziniec, potem zawrócił. Porzucone (od porzucić) – imiesłów przymiotnikowy bierny: konie zostały porzucone, odpowiada na pytanie jakie konie?. Szczypiąc (od niedokonanego szczypać) – imiesłów przysłówkowy współczesny: konie jednocześnie szczypią trawę i ciągną pod bramę.

Krok 3. Sprawdzam wykonawcę. Kto obiegł dziedziniec? – ten sam panek, który zawrócił. Kto szczypał trawę? – te same konie, które ciągnęły pod bramę. Wykonawca jest wspólny, więc imiesłowy przysłówkowe są użyte poprawnie.

Krok 4. Interpunkcja. Mickiewicz nie oddzielił przecinkami obiegłszy dziedziniec ani szczypiąc trawę. Dziś piszemy: Konie, szczypiąc trawę, ciągnęły powoli pod bramę. W cytacie nie poprawiamy jednak pisowni poety – w XIX wieku zasady interpunkcji były inne.

Cztery rodzaje imiesłowówOd czasownika tworzymy dwie grupy imiesłowów. Imiesłowy przymiotnikowe odmieniają się i odpowiadają na pytanie jaki?: czynny na -ący tylko od czasowników niedokonanych (czytający) i bierny na -ny, -ony, -ty od czasowników przechodnich obu aspektów (czytany, przeczytany). Imiesłowy przysłówkowe są nieodmienne i odpowiadają na pytania kiedy?, jak?: współczesny na -ąc tylko od niedokonanych, czynność równoczesna (czytając), i uprzedni na -łszy, -wszy od dokonanych, czynność wcześniejsza (przeczytawszy). Nie z imiesłowami przymiotnikowymi piszemy łącznie (nieczytany), z przysłówkowymi rozdzielnie (nie czytając). Imiesłowowy równoważnik zdania wymaga tego samego wykonawcy i przecinka.Cztery imiesłowy – od czego i jak je tworzymy?CZASOWNIK: czytać / przeczytaćIMIESŁOWY PRZYMIOTNIKOWEodmieniają się · jaki? · zwykle przydawkaczynnyzakończenie: -ący, -ąca, -ącetworzymy od: tylko niedokonanychnp. czytający uczeńbiernyzakończenie: -ny, -ony, -tytworzymy od: przechodnich, obu aspektównp. czytany, przeczytany listIMIESŁOWY PRZYSŁÓWKOWEnieodmienne · kiedy? jak? · okolicznikwspółczesnyzakończenie: -ąc · czynność równoczesnatworzymy od: tylko niedokonanychnp. Czytając, uśmiechał się.uprzednizakończenie: -łszy, -wszy · czynność wcześniejszatworzymy od: zwykle dokonanychnp. Przeczytawszy list, wyszedł.„nie” – ŁĄCZNIEnieczytany, niepalący, nieprzeczytany„nie” – ROZDZIELNIEnie czytając, nie przeczytawszyImiesłowowy równoważnik zdania = imiesłów przysłówkowy + określeniaWarunki: ten sam wykonawca co orzeczenia, zgodność w czasie, przecinek

Pojęcia kluczowe

  • imiesłów – nieosobowa forma czasownika o cechach przymiotnika (imiesłów przymiotnikowy) albo przysłówka (imiesłów przysłówkowy); zachowuje aspekt i znaczenie czynności
  • imiesłów przymiotnikowy czynny – forma na -ący, -ąca, -ące, tworzona od czasowników niedokonanych; nazywa wykonawcę czynności (czytający, idący); odmienia się jak przymiotnik
  • imiesłów przymiotnikowy bierny – forma na -ny, -ony, -ty, tworzona od czasowników przechodnich obu aspektów; nazywa obiekt czynności (czytany, zrobiony, umyty); odmienia się jak przymiotnik
  • imiesłów przysłówkowy współczesny – nieodmienna forma na -ąc od czasowników niedokonanych; wyraża czynność równoczesną z czynnością orzeczenia (idąc, czytając)
  • imiesłów przysłówkowy uprzedni – nieodmienna forma na -łszy lub -wszy, zwykle od czasowników dokonanych; wyraża czynność wcześniejszą niż czynność orzeczenia (wszedłszy, przeczytawszy)
  • imiesłowowy równoważnik zdania – imiesłów przysłówkowy wraz z określeniami, który zastępuje zdanie składowe; wymaga tego samego wykonawcy co orzeczenie zdania
  • aspekt czasownika – kategoria czasownika: aspekt niedokonany oznacza czynność trwającą lub powtarzaną (czytać), dokonany – zakończoną (przeczytać)
  • czasownik przechodni – czasownik łączący się z dopełnieniem w bierniku, który można przekształcić na stronę bierną (czytać książkę → książka jest czytana); tylko od takich powstaje imiesłów bierny
  • strona bierna – konstrukcja z imiesłowem biernym i czasownikiem być, zostać lub zostawać, w której podmiot jest obiektem czynności (Książka została przeczytana)

Czytaj dalej

Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.

Zobacz pakietyMam konto – zaloguj się

Źródła i stan prawny

Stan prawny i dane: wrzesień 2026.

  • Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz” – tekst w domenie publicznej: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/pan-tadeusz/
  • Henryk Sienkiewicz, „Latarnik” – tekst w domenie publicznej: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/latarnik/
  • Stefan Żeromski, „Syzyfowe prace” – tekst w domenie publicznej: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syzyfowe-prace/
  • Rada Języka Polskiego przy Prezydium PAN, „Zasady pisowni i interpunkcji polskiej” (obowiązują od 1 stycznia 2026 r.), m.in. 4.1 (przysłówek z imiesłowem), 4.9 (pisownia cząstki nie-), przecinek przy imiesłowach na -ąc, -łszy, -wszy – https://rjp.pan.pl/zasady-pisowni-i-interpunkcji-polskiej-2/
  • Poradnia językowa PWN, odpowiedzi „Imiesłowowy równoważnik przy zdaniu bezpodmiotowym” i „Imiesłowowy równoważnik zdania a czynność przyszła” – https://sjp.pwn.pl/poradnia/
  • Słownik języka polskiego PWN (formy imiesłowów przy hasłach czasowników) – https://sjp.pwn.pl/
  • Rozporządzenie Ministra Edukacji z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) – podstawa programowa języka polskiego, klasy IV–VIII.
  • Centralna Komisja Egzaminacyjna, Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025 – https://cke.gov.pl/egzamin-osmoklasisty/informatory/
  • Rada Języka Polskiego, Uchwała ortograficzna nr 1 w sprawie pisowni „nie” z imiesłowami przymiotnikowymi (9 grudnia 1997 r.) – https://rjp.pan.pl/uchwala-ortograficzna-nr-1-ws-pisowni-nie-z-imieslowami-przymiotnikowymi/

Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): II.1.4, II.1.1 (kl. IV–VI).

Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.

Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.

Bezpieczne płatności online:PaynowVisaMastercardBLIK · szybkie przelewy · karty Visa, Mastercard, Maestro · Apple Pay · Google PayPodmiotem świadczącym obsługę płatności online jest mElements S.A.Regulamin · Polityka prywatności