Polski · Lekcja 49
Imiesłowy i imiesłowowy równoważnik zdania
Na tej lekcji
- rozpoznasz w tekście imiesłowy przymiotnikowe (czynne i bierne) i przysłówkowe (współczesne i uprzednie) i odróżnisz je od innych części mowy,
- utworzysz imiesłowy od właściwych czasowników, uwzględniając aspekt i przechodniość, oraz poprawnie je odmienisz,
- zapiszesz „nie” z imiesłowami zgodnie z zasadami pisowni obowiązującymi od 1 stycznia 2026 roku,
- użyjesz imiesłowowego równoważnika zdania poprawnie – z tym samym wykonawcą obu czynności – i wyjaśnisz jego funkcję,
- przekształcisz równoważnik na zdanie złożone i odwrotnie, stawiając przecinki zgodnie z zasadami.
Czym jest imiesłów? Cztery rodzaje w jednej tabeli
Z klas 4–6 znasz dziesięć części mowy: czasownik, rzeczownik, przymiotnik, przysłówek, liczebnik, zaimek, przyimek, spójnik, partykułę i wykrzyknik. Imiesłów nie jest jedenastą częścią mowy – to nieosobowa forma czasownika, która „pożycza” cechy od przymiotnika albo od przysłówka. Od czasownika ma znaczenie czynności, aspekt i często dopełnienie (czytając książkę), ale nie ma osoby ani czasu gramatycznego.
Imiesłowy dzielimy na dwie grupy:
- imiesłowy przymiotnikowe – zachowują się jak przymiotniki: odpowiadają na pytania jaki? jaka? jakie?, odmieniają się przez przypadki, liczby i rodzaje, w zdaniu są zwykle przydawką;
- imiesłowy przysłówkowe – zachowują się jak przysłówki: są nieodmienne, odpowiadają na pytania kiedy? jak? w jaki sposób?, w zdaniu pełnią funkcję okolicznika.
| Rodzaj | Zakończenie | Od jakich czasowników? | Przykład |
|---|---|---|---|
| przymiotnikowy czynny | -ący, -ąca, -ące | tylko niedokonanych | czytający, idący, piszący |
| przymiotnikowy bierny | -ny, -ony, -ty | przechodnich – dokonanych i niedokonanych | czytany, przeczytany, zrobiony, umyty |
| przysłówkowy współczesny | -ąc | tylko niedokonanych | czytając, idąc, pisząc |
| przysłówkowy uprzedni | -łszy, -wszy | dokonanych | przeczytawszy, wszedłszy, zjadłszy |
Imiesłów czynny nazywa wykonawcę czynności (chłopiec czytający komiks), bierny – jej obiekt (komiks czytany przez chłopca). Imiesłów współczesny wyraża czynność równoczesną z czynnością orzeczenia (Czytając, uśmiechał się), uprzedni – wcześniejszą (Przeczytawszy list, uśmiechnął się).
Trzy rodzaje imiesłowów widać w krótkim fragmencie „Pana Tadeusza”. Spróbuj sam(-a) je znaleźć, zanim przeczytasz rozbiór.
Właśnie dwukonną bryką wjechał młody panek
I obiegłszy dziedziniec zawrócił przed ganek.
Wysiadł z powozu; konie porzucone same,
Szczypiąc trawę ciągnęły powoli pod bramę.Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz”, księga I
Przykład z życia
Rozbiór fragmentu krok po kroku.
Krok 1. Szukam form zakończonych na -ący, -ny/-ony/-ty, -ąc, -łszy/-wszy: obiegłszy, porzucone, szczypiąc.
Krok 2. Nazywam rodzaj. Obiegłszy (od dokonanego obiec) – imiesłów przysłówkowy uprzedni: młody panek najpierw okrążył dziedziniec, potem zawrócił. Porzucone (od porzucić) – imiesłów przymiotnikowy bierny: konie zostały porzucone, odpowiada na pytanie jakie konie?. Szczypiąc (od niedokonanego szczypać) – imiesłów przysłówkowy współczesny: konie jednocześnie szczypią trawę i ciągną pod bramę.
Krok 3. Sprawdzam wykonawcę. Kto obiegł dziedziniec? – ten sam panek, który zawrócił. Kto szczypał trawę? – te same konie, które ciągnęły pod bramę. Wykonawca jest wspólny, więc imiesłowy przysłówkowe są użyte poprawnie.
Krok 4. Interpunkcja. Mickiewicz nie oddzielił przecinkami obiegłszy dziedziniec ani szczypiąc trawę. Dziś piszemy: Konie, szczypiąc trawę, ciągnęły powoli pod bramę. W cytacie nie poprawiamy jednak pisowni poety – w XIX wieku zasady interpunkcji były inne.
Pojęcia kluczowe
- imiesłów – nieosobowa forma czasownika o cechach przymiotnika (imiesłów przymiotnikowy) albo przysłówka (imiesłów przysłówkowy); zachowuje aspekt i znaczenie czynności
- imiesłów przymiotnikowy czynny – forma na -ący, -ąca, -ące, tworzona od czasowników niedokonanych; nazywa wykonawcę czynności (czytający, idący); odmienia się jak przymiotnik
- imiesłów przymiotnikowy bierny – forma na -ny, -ony, -ty, tworzona od czasowników przechodnich obu aspektów; nazywa obiekt czynności (czytany, zrobiony, umyty); odmienia się jak przymiotnik
- imiesłów przysłówkowy współczesny – nieodmienna forma na -ąc od czasowników niedokonanych; wyraża czynność równoczesną z czynnością orzeczenia (idąc, czytając)
- imiesłów przysłówkowy uprzedni – nieodmienna forma na -łszy lub -wszy, zwykle od czasowników dokonanych; wyraża czynność wcześniejszą niż czynność orzeczenia (wszedłszy, przeczytawszy)
- imiesłowowy równoważnik zdania – imiesłów przysłówkowy wraz z określeniami, który zastępuje zdanie składowe; wymaga tego samego wykonawcy co orzeczenie zdania
- aspekt czasownika – kategoria czasownika: aspekt niedokonany oznacza czynność trwającą lub powtarzaną (czytać), dokonany – zakończoną (przeczytać)
- czasownik przechodni – czasownik łączący się z dopełnieniem w bierniku, który można przekształcić na stronę bierną (czytać książkę → książka jest czytana); tylko od takich powstaje imiesłów bierny
- strona bierna – konstrukcja z imiesłowem biernym i czasownikiem być, zostać lub zostawać, w której podmiot jest obiektem czynności (Książka została przeczytana)
Czytaj dalej
Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.
Źródła i stan prawny
Stan prawny i dane: wrzesień 2026.
- Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz” – tekst w domenie publicznej: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/pan-tadeusz/
- Henryk Sienkiewicz, „Latarnik” – tekst w domenie publicznej: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/latarnik/
- Stefan Żeromski, „Syzyfowe prace” – tekst w domenie publicznej: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syzyfowe-prace/
- Rada Języka Polskiego przy Prezydium PAN, „Zasady pisowni i interpunkcji polskiej” (obowiązują od 1 stycznia 2026 r.), m.in. 4.1 (przysłówek z imiesłowem), 4.9 (pisownia cząstki nie-), przecinek przy imiesłowach na -ąc, -łszy, -wszy – https://rjp.pan.pl/zasady-pisowni-i-interpunkcji-polskiej-2/
- Poradnia językowa PWN, odpowiedzi „Imiesłowowy równoważnik przy zdaniu bezpodmiotowym” i „Imiesłowowy równoważnik zdania a czynność przyszła” – https://sjp.pwn.pl/poradnia/
- Słownik języka polskiego PWN (formy imiesłowów przy hasłach czasowników) – https://sjp.pwn.pl/
- Rozporządzenie Ministra Edukacji z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) – podstawa programowa języka polskiego, klasy IV–VIII.
- Centralna Komisja Egzaminacyjna, Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025 – https://cke.gov.pl/egzamin-osmoklasisty/informatory/
- Rada Języka Polskiego, Uchwała ortograficzna nr 1 w sprawie pisowni „nie” z imiesłowami przymiotnikowymi (9 grudnia 1997 r.) – https://rjp.pan.pl/uchwala-ortograficzna-nr-1-ws-pisowni-nie-z-imieslowami-przymiotnikowymi/
Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): II.1.4, II.1.1 (kl. IV–VI).
Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.
Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.