BiZ · Lekcja 38
Papiery wartościowe i giełda (GPW)
Na tej lekcji
- rozróżnisz rynek kapitałowy i pieniężny oraz rynek pierwotny i wtórny,
- scharakteryzujesz rodzaje papierów wartościowych, w tym akcje i obligacje, oraz prawa, jakie dają,
- opiszesz rolę GPW, KDPW, domów maklerskich i KNF oraz znaczenie indeksów giełdowych,
- wyjaśnisz krok po kroku mechanizm kupna i sprzedaży akcji na GPW,
- obliczysz wynik inwestycji w akcje z uwzględnieniem prowizji, dywidendy i podatku oraz ocenisz ryzyko.
Rynek kapitałowy i papiery wartościowe
Firma, która chce zbudować fabrykę, i państwo, które finansuje deficyt budżetowy, potrzebują pieniędzy na wiele lat. Osoby i instytucje, które mają oszczędności, szukają sposobu, żeby je pomnożyć. Spotykają się na rynku kapitałowym – części rynku finansowego, na której obraca się instrumentami średnio- i długoterminowymi (zwykle powyżej roku), przede wszystkim akcjami i obligacjami. Instrumenty krótkoterminowe, do roku (np. bony skarbowe, lokaty międzybankowe), należą do rynku pieniężnego.
Papier wartościowy to dokument (dziś niemal zawsze w formie zapisu elektronicznego na rachunku), który potwierdza określone prawa majątkowe i można go przenieść na inną osobę, czyli sprzedać. Ustawa o obrocie instrumentami finansowymi wymienia jako papiery wartościowe m.in. akcje, prawa poboru, prawa do akcji, warranty subskrypcyjne, kwity depozytowe, obligacje, listy zastawne i certyfikaty inwestycyjne.
| Pojęcie | Wyjaśnienie | Przykład |
|---|---|---|
| rynek pierwotny | emitent (spółka, Skarb Państwa, gmina) sprzedaje nowe papiery i dostaje pieniądze | pierwsza oferta publiczna akcji spółki (IPO), zakup obligacji skarbowych od Skarbu Państwa |
| rynek wtórny | inwestorzy handlują między sobą papierami już wyemitowanymi; emitent nie dostaje pieniędzy | kupno akcji na sesji giełdowej od innego inwestora |
| emitent | podmiot, który wypuszcza (emituje) papiery wartościowe i zaciąga zobowiązania wobec ich posiadaczy | spółka akcyjna, Skarb Państwa, miasto, bank |
| inwestor | osoba lub instytucja kupująca papiery wartościowe w celu osiągnięcia zysku | Ty, fundusz inwestycyjny, fundusz emerytalny |
Uwaga na częste błędy: banknot nie jest papierem wartościowym – to prawny środek płatniczy. Nie są też papierami wartościowymi jednostki uczestnictwa w otwartych funduszach inwestycyjnych (to prawo do udziału w majątku funduszu, rejestrowane w rejestrze uczestników) ani kryptoaktywa. Wszystkie one są jednak instrumentami, w które można inwestować – z różnym ryzykiem.
Pojęcia kluczowe
- papier wartościowy – zbywalny instrument potwierdzający prawa majątkowe, np. akcja, obligacja, list zastawny, certyfikat inwestycyjny
- akcja – papier wartościowy potwierdzający współwłasność spółki akcyjnej i dający prawa majątkowe (np. do dywidendy) i korporacyjne (np. głos na walnym zgromadzeniu)
- obligacja – dłużny papier wartościowy, w którym emitent zobowiązuje się wobec posiadacza do wykupu w terminie i zwykle do wypłaty odsetek
- emitent – podmiot, który wypuszcza papiery wartościowe, np. spółka akcyjna, Skarb Państwa, gmina
- rynek wtórny – rynek, na którym inwestorzy handlują między sobą papierami już wcześniej wyemitowanymi
- rachunek maklerski – rachunek papierów wartościowych wraz z rachunkiem pieniężnym prowadzony przez dom lub biuro maklerskie; bez niego nie można handlować na giełdzie
- zlecenie z limitem ceny – polecenie kupna lub sprzedaży ze wskazaniem najwyższej ceny kupna albo najniższej ceny sprzedaży
- dywidenda – część zysku spółki przeznaczona przez walne zgromadzenie do wypłaty akcjonariuszom
- indeks giełdowy – wskaźnik pokazujący zmianę wartości wybranego koszyka akcji, np. WIG, WIG20
- KDPW – Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych – centralny depozyt, który rejestruje papiery wartościowe i przeprowadza rozrachunek transakcji
Czytaj dalej
Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.
Źródła i stan prawny
Stan prawny i dane: wrzesień 2026.
- Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z 6 lutego 2023 r. (Dz.U. 2023 poz. 314) w brzmieniu Dz.U. 2024 poz. 1019 – podstawa programowa, biznes i zarządzanie, zakres podstawowy, dział IV pkt 14.
- Ustawa z 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (t.j. Dz.U. 2024 poz. 722 ze zm.) – art. 3 pkt 1 (definicja papierów wartościowych), art. 139 (system rekompensat: 3000 euro, 90%, 22 000 euro).
- Ustawa z 29 lipca 2005 r. o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych – obowiązki informacyjne spółek publicznych.
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 596/2014 w sprawie nadużyć na rynku (MAR) – zakaz wykorzystywania informacji poufnych i manipulacji.
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 909/2014 (CSDR), art. 5 ust. 2 – rozrachunek najpóźniej w drugim dniu roboczym po transakcji (T+2).
- Ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. 2026 poz. 592) – art. 30a ust. 1 (19% od dywidend), art. 30b (19% od dochodu ze zbycia papierów wartościowych, PIT-38); Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. 2026 poz. 622), art. 63 § 1 (zaokrąglenia).
- GPW – gpw.pl, „O spółce”: historia (12.04.1991, pierwsza sesja 16.04.1991: 7 domów maklerskich, 5 spółek, 112 zleceń, obrót 1990 zł), spółka publiczna od 9.11.2010, akcjonariat (Skarb Państwa 35,01% akcji, 51,80% głosów) – stan na 28.09.2026.
- GPW Benchmark – „Indeksy GPW Benchmark” (03.2026): WIG, WIG20, mWIG40, sWIG80; newconnect.pl – o rynku (od 30.08.2007); gpwcatalyst.pl – o Catalyst (od 30.09.2009).
- KDPW – kdpw.pl (depozyt, rozrachunek, KDPW_CCP, system rekompensat); KNF – knf.gov.pl.
- Fundacja GPW – „Inwestowanie. Materiał pomocniczy do przedmiotu biznes i zarządzanie” (gpw.pl/pub/GPW/files/PDF/fundacja_gpw/NOG_Inwestowanie_podrecznik.pdf, dostęp 28.09.2026).
Wymagania podstawy programowej (Biznes i zarządzanie, zakres podstawowy (liceum, technikum, branżowa szkoła I stopnia)): IV.14.
Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.
Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.