Przejdź do treści

Polski · Lekcja 69

Streszczenie, parafraza i pytania do tekstu

Kolega nie zdążył przeczytać lektury i prosi: „Powiedz w dwóch zdaniach, o co chodzi”. Mówisz – i nagle orientujesz się, że opowiadasz same szczegóły, a najważniejsze ucieka. Kiedy indziej w referacie wklejasz zgrabny akapit z internetu i słyszysz od nauczyciela słowo „plagiat”. Jak przekazać cudzy tekst krócej albo innymi słowami tak, by nie zmienić jego sensu i nie przywłaszczyć sobie cudzej pracy?

Na tej lekcji

  • Odróżnisz streszczenie, parafrazę i cytat oraz dobierzesz właściwy sposób do celu wypowiedzi.
  • Streścisz fragment prozy w kolejnych krokach: plan, wybór, uogólnienie, zapis w czasie teraźniejszym.
  • Sparafrazujesz trudne zdanie, zachowując jego sens.
  • Sformułujesz pytania dosłowne, interpretacyjne i krytyczne do tekstu literackiego i nieliterackiego.
  • Wykorzystasz streszczenia i pytania do systematycznej nauki oraz rzetelnie podasz źródła, odróżniając cytat od plagiatu.

Cytat, streszczenie, parafraza – trzy sposoby przekazania cudzego tekstu

Z cudzym tekstem możesz zrobić trzy rzeczy. Możesz go przytoczyć słowo w słowo – to cytat. Możesz opowiedzieć go krócej, wybierając to, co najważniejsze – to streszczenie. Możesz wreszcie powiedzieć to samo inaczej, własnymi słowami, bez wyraźnego skracania – to parafraza. Podstawa programowa nazywa streszczanie i parafrazowanie przekształceniami tekstu cudzego: pracujesz na cudzej treści, ale ubierasz ją we własne zdania.

Cecha Cytat Streszczenie Parafraza
czyje słowa? dokładnie słowa autora, w cudzysłowie Twoje słowa Twoje słowa
długość krótki fragment wyraźnie krótsze od oryginału podobna do oryginału, czasem dłuższa
co zachowujesz? brzmienie co do znaku najważniejsze wydarzenia lub myśli i ich kolejność cały sens, także szczegóły
co pomijasz? nic w obrębie cytatu; pominięcie oznaczasz „(…)” szczegóły, opisy, dialogi, dygresje dosłowne sformułowania autora
kiedy używasz? gdy liczy się dokładne brzmienie: dowód w rozprawce, analiza środków gdy trzeba szybko przekazać, „o czym to jest”: notatka, przypomnienie fabuły, recenzja gdy trudny tekst trzeba zrozumieć i objaśnić: archaizmy, przenośnie, język urzędowy
czy podajesz źródło? zawsze tak – autor i tytuł tak – myśl nadal jest cudza

Zwróć uwagę na ostatni wiersz tabeli. Streszczenie i parafraza są napisane Twoimi słowami, ale pomysły, fakty i fabuła należą do autora. Dlatego zawsze mówisz, czyj tekst przekształcasz. O tym, dlaczego to ważne, przeczytasz w ostatniej części lekcji.

Słowo „parafraza” ma w szkole jeszcze drugie znaczenie: tak nazywa się też utwór literacki, który swobodnie przerabia inny tekst, np. psalmy przełożone wierszem. W tej lekcji chodzi o pierwsze znaczenie – o przekształcenie tekstu, które sprawdza, czy go rozumiesz.

Pojęcia kluczowe

  • streszczenie – krótkie przedstawienie najważniejszych treści tekstu (wydarzeń lub myśli) własnymi słowami, z zachowaniem ich kolejności i sensu, bez ocen i cytatów
  • parafraza – przekształcenie cudzego tekstu własnymi słowami z zachowaniem jego sensu, zwykle bez wyraźnego skracania; także utwór swobodnie przerabiający inny tekst
  • cytat – dosłownie przytoczony fragment cudzej wypowiedzi, ujęty w cudzysłów, z podaniem autora i źródła
  • plan wydarzeń – uporządkowany zapis kolejnych zdarzeń w tekście w punktach; podstawa streszczenia
  • uogólnienie – zastąpienie wielu szczegółów jednym pojęciem lub zdaniem o szerszym znaczeniu
  • pytanie interpretacyjne – pytanie, na które odpowiedź trzeba wywnioskować z tekstu, np. o przyczyny, znaczenie, funkcję
  • pytanie krytyczne – pytanie wymagające oceny, porównania lub odniesienia tekstu do wartości i wiedzy czytelnika; odpowiedź wymaga uzasadnienia
  • prawo cytatu – uprawnienie z art. 29 ustawy o prawie autorskim: wolno przytaczać urywki cudzych rozpowszechnionych utworów (a drobne utwory w całości) we własnym utworze stanowiącym samoistną całość, w zakresie uzasadnionym celami cytatu
  • dozwolony użytek – określone w ustawie sytuacje, w których wolno korzystać z cudzego utworu bez zgody twórcy, pod warunkiem podania imienia i nazwiska twórcy oraz źródła (art. 34)
  • plagiat – przywłaszczenie cudzego tekstu lub pomysłu, czyli przedstawienie go jako własnego, np. przez przepisanie bez cudzysłowu i źródła

Czytaj dalej

Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.

Zobacz pakietyMam konto – zaloguj się

Źródła i stan prawny

Stan prawny i dane: wrzesień 2026.

  • Henryk Sienkiewicz, „Latarnik”, tekst wg wyd.: Pisma wybrane. Nowele, t. 2, PIW, Warszawa 1976 – Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/latarnik/
  • Charles Dickens, „Opowieść wigilijna”, tłum. nieznany, tekst wg wyd. Łódź 1947 (domena publiczna) – Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dickens-opowiesc-wigilijna/
  • Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 24 – art. 16 (prawa osobiste), art. 23 (użytek osobisty), art. 27 (dozwolony użytek edukacyjny), art. 29 (prawo cytatu), art. 34 (podanie twórcy i źródła), art. 36 i 39 (czas trwania praw majątkowych), art. 115 (przywłaszczenie autorstwa): https://eli.gov.pl/eli/DU/2025/24/ogl/pol
  • Rozporządzenie Ministra Edukacji z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) – podstawa programowa języka polskiego, klasy VII–VIII: III.2.2, III.2.3, IV.1, IV.6: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20240000996
  • Centralna Komisja Egzaminacyjna, Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025 (typy zadań części I): https://cke.gov.pl/egzamin-osmoklasisty/informatory/
  • Słownik języka polskiego PWN – hasła: streszczenie, parafraza, plagiat, cytat: https://sjp.pwn.pl/
  • „Statut królowej Anny” (Statute of Anne) i „American Notes” Charlesa Dickensa – hasła, Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Statute_of_Anne, https://en.wikipedia.org/wiki/American_Notes
  • „Psałterz Dawidów” – hasło, Wikipedia: https://pl.wikipedia.org/wiki/Psałterz_Dawidów

Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): III.2.2, III.2.3, IV.1, IV.6.

Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.

Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.

Bezpieczne płatności online:PaynowVisaMastercardBLIK · szybkie przelewy · karty Visa, Mastercard, Maestro · Apple Pay · Google PayPodmiotem świadczącym obsługę płatności online jest mElements S.A.Regulamin · Polityka prywatności