Przejdź do treści

Polski · Lekcja 57

Style wypowiedzi: potoczny, urzędowy, artystyczny, naukowy, publicystyczny

Do kolegi piszesz: „Będę za 5 min, czekaj!”, a do dyrektora szkoły: „Uprzejmie proszę o zwolnienie mnie z ostatniej lekcji”. Przełączasz się między tymi sposobami mówienia odruchowo, choć pewnie nie nazywasz ich stylami. Każdego dnia czytasz też teksty pisane zupełnie inaczej: podręcznik, regulamin, artykuł w portalu, wiersz. Na egzaminie ósmoklasisty zwykle dostaniesz też tekst nieliteracki – naukowy, popularnonaukowy albo publicystyczny – i będziesz musiał(-a) rozpoznać jego cechy, a we własnym wypracowaniu utrzymać styl stosowny do sytuacji. Jak rozpoznać, w jakim stylu napisano tekst, i jak przełożyć tę samą treść na inny styl?

Na tej lekcji

  • wyjaśnisz, czym jest styl wypowiedzi i od czego zależy jego wybór,
  • rozpoznasz styl potoczny, urzędowy, naukowy, publicystyczny i artystyczny na podstawie celu tekstu i jego cech językowych,
  • wskażesz w tekście konkretne środki językowe typowe dla danego stylu i nazwiesz je,
  • przekształcisz tekst z jednego stylu w inny, zachowując jego treść i sens,
  • dobierzesz styl własnej wypowiedzi do sytuacji komunikacyjnej, w tym styl staranny w wypracowaniu egzaminacyjnym.

Czym jest styl? Jedna burza, pięć sposobów mówienia

Pomyśl o jednym zdarzeniu: nad miastem przechodzi gwałtowna burza. Napiszesz o niej koleżance na czacie, dyrektor szkoły – w komunikacie dla rodziców, synoptyk – w opracowaniu o zjawiskach atmosferycznych, dziennikarz – w felietonie, a poeta – w wierszu. Treść jest podobna, ale każdy z tych tekstów brzmi inaczej. Różnią się stylem.

Styl to sposób wypowiadania się, czyli dobór i układ środków językowych: słów, form gramatycznych, budowy zdań, a także kompozycji całego tekstu. O tym, jaki styl wybieramy, decyduje sytuacja komunikacyjna: kto mówi lub pisze (nadawca), do kogo (odbiorca), po co (cel), w jakiej formie (ustnie czy pisemnie) i w jakich okolicznościach (oficjalnie czy prywatnie).

Style, które wyróżniamy według sfery życia i celu wypowiedzi, nazywa się stylami funkcjonalnymi. Podstawa programowa wymaga, żebyś rozpoznawał(-a) pięć z nich:

  • potoczny – rozmowy codzienne, życie prywatne;
  • urzędowy – kontakty z urzędem, szkołą, instytucją, prawo;
  • naukowy – nauka i przekazywanie ścisłej wiedzy;
  • publicystyczny – prasa, radio, telewizja, portale, debata publiczna;
  • artystyczny – literatura piękna.

Pamiętaj o dwóch rzeczach. Po pierwsze, żaden styl nie jest „lepszy” ani „gorszy” – każdy jest dobry na swoim miejscu. Błędem jest dopiero styl niedopasowany do sytuacji: podanie do dyrektora pisane jak wiadomość do kolegi albo rozmowa z babcią prowadzona językiem regulaminu. Po drugie, oprócz stylów funkcjonalnych mówi się też o stylu indywidualnym, czyli o cechach języka konkretnego autora. Po stylu rozpoznasz Fredrę albo Mickiewicza – ale na tej lekcji zajmiemy się stylami funkcjonalnymi.

Gdy masz rozpoznać styl tekstu, zadaj sobie trzy pytania: Kto do kogo mówi? Po co? Jakimi środkami językowymi? Najwięcej powie Ci odpowiedź na pytanie „po co”: czy tekst ma podtrzymać kontakt, załatwić sprawę, przekazać wiedzę, przekonać opinię publiczną, czy wywołać przeżycie estetyczne?

Przykład z życia

Ta sama wiadomość w dwóch stylach.

  • Wiadomość do przyjaciela: „Słuchaj, jutro nie ma WF-u na boisku, bo ma lać i walić piorunami. Ćwiczymy w sali, weź halówki!”
  • Komunikat w dzienniku elektronicznym: „Uprzejmie informuję, że w związku z prognozowanymi burzami zajęcia wychowania fizycznego w dniu jutrzejszym odbędą się w sali gimnastycznej. Uczniowie proszeni są o zabranie obuwia sportowego na halę”.

Fakty są te same: jutro, burza, WF w sali, potrzebne obuwie. Zmienił się nadawca, odbiorca i cel – więc zmieniło się słownictwo („lać” → „prognozowane burze”, „halówki” → „obuwie sportowe na halę”), forma zwracania się („Słuchaj” → „Uprzejmie informuję”) i budowa zdań (krótkie, z wykrzyknieniem → jedno długie, uporządkowane).

Pojęcia kluczowe

  • styl – sposób wypowiadania się: dobór i układ środków językowych (słownictwa, form gramatycznych, budowy zdań, kompozycji) zależny od sytuacji, celu i odbiorcy
  • styl funkcjonalny – styl typowy dla określonej sfery życia i celu wypowiedzi, np. potoczny, urzędowy, naukowy, publicystyczny, artystyczny
  • styl potoczny – styl codziennych, swobodnych rozmów; spontaniczny, emocjonalny, ze słownictwem potocznym i zdaniami krótkimi, często niepełnymi
  • styl urzędowy – styl pism i przepisów służących załatwianiu spraw i ustalaniu praw i obowiązków; precyzyjny, bezosobowy, schematyczny, z utartymi zwrotami
  • styl naukowy – styl przekazywania ścisłej wiedzy; terminy, definicje, logiczny wywód, zdania rozbudowane, brak emocji
  • tekst popularnonaukowy – odmiana stylu naukowego dla szerokiego grona odbiorców: rzetelne fakty podane przystępnie, z objaśnieniami terminów i porównaniami
  • styl publicystyczny – styl mediów i debaty publicznej; łączy informację z oceną i perswazją, używa słownictwa wartościującego, pytań retorycznych i obrazowych zwrotów
  • styl artystyczny – styl literatury pięknej; dominuje funkcja estetyczna, bogactwo słownictwa i środków stylistycznych, swobodne łączenie innych stylów
  • sytuacja komunikacyjna – okoliczności wypowiedzi: nadawca, odbiorca, cel, forma (ustna lub pisemna), stopień oficjalności
  • termin – wyraz lub wyrażenie o ściśle określonym, jednoznacznym znaczeniu w danej dziedzinie wiedzy, np. „wyładowanie elektryczne”

Czytaj dalej

Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.

Zobacz pakietyMam konto – zaloguj się

Źródła i stan prawny

Stan prawny i dane: wrzesień 2026.

  • Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz”, księga X – tekst w domenie publicznej: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/pan-tadeusz/
  • Słownik języka polskiego PWN, hasła „styl”, „styl urzędowy”, „publicystyka” – https://sjp.pwn.pl/
  • Encyklopedia PWN, hasła „styl”, „style funkcjonalne”, „burza”, „piorun” – https://encyklopedia.pwn.pl/; NOAA National Weather Service, „Lightning Science” – https://www.weather.gov/safety/lightning-science-overview
  • Raymond Queneau, „Ćwiczenia stylistyczne”, przeł. Jan Gondowicz, Świat Literacki 2005; informacja o książce: https://en.wikipedia.org/wiki/Exercises_in_Style
  • O prostym języku w urzędach (Pracownia Prostej Polszczyzny UWr, deklaracja z 2018 r.): https://www.prawo.pl/samorzad/jezyk-urzedniczy-nomenklatura-w-urzedach-musi-byc-prostsza,308394.html; ZUS o podpisaniu deklaracji (3.10.2018): https://www.zus.pl/-/zus-podpisal-deklaracje-na-rzecz-prostego-jezyka-urzedowego
  • Rozporządzenie Ministra Edukacji z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) – podstawa programowa języka polskiego, klasy VII–VIII, wymaganie II.2.6.
  • Centralna Komisja Egzaminacyjna, Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025 – https://cke.gov.pl/egzamin-osmoklasisty/informatory/

Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): II.2.6.

Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.

Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.

Bezpieczne płatności online:PaynowVisaMastercardBLIK · szybkie przelewy · karty Visa, Mastercard, Maestro · Apple Pay · Google PayPodmiotem świadczącym obsługę płatności online jest mElements S.A.Regulamin · Polityka prywatności