Przejdź do treści

Polski · Lekcja 55

Homonimy, treść i zakres wyrazu, frazeologizmy

Na lekcji historii nauczyciel mówi, że „zamek był oblężony”, a godzinę później w szatni ktoś krzyczy, że „zamek się zaciął”. Kolega opowiada, że jego starszy brat „wziął nogi za pas”, i nikt nie pyta, gdzie ten pas. Słowa i połączenia słów mają znaczenia, których nie zawsze widać na pierwszy rzut oka. Jak odczytać właściwe znaczenie i nie dać się zmylić? Na tej lekcji poznasz homonimy, sprawdzisz, czym różni się treść od zakresu wyrazu, i nauczysz się rozumieć oraz poprawnie używać frazeologizmów.

Na tej lekcji

  • rozpoznasz homonimy i odróżnisz je od wyrazów wieloznacznych, korzystając z kontekstu i słownika,
  • wyjaśnisz, czym jest treść, a czym zakres wyrazu, i pokażesz na przykładzie zależność odwrotną między nimi,
  • rozpoznasz związek frazeologiczny w tekście i odróżnisz go od luźnego połączenia wyrazów,
  • objaśnisz znaczenie frazeologizmów, także tych z mitologii i Biblii, oraz poprawnie użyjesz ich we własnej wypowiedzi,
  • rozwiążesz typowe zadania egzaminacyjne dotyczące znaczenia wyrazów i frazeologizmów.

Homonimy – jedno brzmienie, różne wyrazy

Przeczytaj dwa zdania: Aktor dostał główną rolę w nowym filmie. i Rolnik od świtu pracował na roli. W obu pada słowo rola – tak samo zapisane i tak samo wymawiane. Czy to jednak ten sam wyraz? Nie. W pierwszym zdaniu chodzi o postać, którą gra aktor, w drugim – o ziemię uprawną. Między tymi znaczeniami nie ma żadnego związku. To dwa różne wyrazy, które przypadkiem brzmią identycznie. Nazywamy je homonimami.

Słownik języka polskiego PWN definiuje homonimię jako identyczność brzmienia i pisowni wyrazów, które mają różne znaczenia i zwykle też różne pochodzenie. Warto zapamiętać trzy elementy tej definicji:

  • takie samo brzmienie i pisownia – wyrazy wyglądają i brzmią jednakowo,
  • różne znaczenia – i to niezwiązane ze sobą, nie da się wyprowadzić jednego z drugiego,
  • zwykle inne pochodzenie – często są to słowa z różnych języków albo z różnych pni, które z czasem upodobniły się do siebie.

Dobrym przykładem jest lama. Lama – zwierzę juczne z Ameryki Południowej – przyszła do polszczyzny przez hiszpański (llama) z języka mieszkańców Peru. Lama – mnich buddyjski w Tybecie – pochodzi z języka tybetańskiego. Dwa odległe języki dały nam przypadkiem ten sam wyraz. Podobnie rola: rola uprawna to stare słowo rodzime, spokrewnione z czasownikiem orać, a rola aktorska ma źródło we francuskim rôle (zapewne przez niemiecki).

W słowniku homonimy poznasz po tym, że mają osobne hasła, zwykle oznaczone cyframi rzymskimi. W słowniku PWN znajdziesz na przykład:

Homonim Znaczenie I Znaczenie II
rola ziemia uprawna postać grana przez aktora; też: czyjś udział w czymś
lama zwierzę juczne hodowane w Peru i Boliwii mnich buddyjski w Tybecie i Mongolii
pokój pomieszczenie w mieszkaniu stan bez wojny między państwami
zamek urządzenie do zamykania drzwi, szuflad okazała budowla mieszkalno-obronna
piec urządzenie do ogrzewania (rzeczownik) poddawać ciasto działaniu wysokiej temperatury (czasownik)

Ostatni przykład pokazuje, że homonimy mogą być nawet różnymi częściami mowy: piec w zdaniu W kuchni stoi kaflowy piec to rzeczownik, a w zdaniu Babcia zaczęła piec szarlotkę – czasownik w bezokoliczniku. Choć historycznie są spokrewnione, słownik daje im osobne hasła.

Uważaj na pary, które tylko brzmią tak samo, ale zapisuje się je inaczej: morze i może, kod i kot (na końcu obu słyszysz głoskę t). Słownik PWN nazywa takie wyrazy homofonami. W niektórych podręcznikach traktuje się je jako odmianę homonimów, ale na lekcji i na egzaminie bezpieczniej trzymać się zasady: homonim ma tę samą pisownię i to samo brzmienie. Homofony są ważne przede wszystkim dla ortografii – to w nich najłatwiej o błąd.

Pojęcia kluczowe

  • homonimy – różne wyrazy o identycznym brzmieniu i pisowni, ale o niezwiązanych znaczeniach i zwykle innym pochodzeniu, np. rola (ziemia uprawna) – rola (postać grana przez aktora)
  • homofony – wyrazy brzmiące tak samo, ale inaczej zapisywane i znaczące co innego, np. morze – może
  • wyraz wieloznaczny – jeden wyraz o kilku powiązanych ze sobą znaczeniach, np. zebra (zwierzę; przejście dla pieszych)
  • desygnat – przedmiot, osoba lub zjawisko, do którego odnosi się dana nazwa, np. każdy konkretny pies jest desygnatem wyrazu pies
  • treść wyrazu – zespół cech, które musi mieć każdy desygnat, by można go było nazwać danym wyrazem
  • zakres wyrazu – zbiór wszystkich desygnatów danego wyrazu
  • związek frazeologiczny (frazeologizm) – utrwalone w języku połączenie wyrazów, którego znaczenie nie wynika ze znaczeń tworzących je wyrazów, np. wziąć nogi za pas
  • wyrażenie, zwrot, fraza – rodzaje frazeologizmów: wyrażenie – bez czasownika (biały kruk), zwrot – z czasownikiem jako ośrodkiem (bujać w obłokach), fraza – w postaci zdania (klamka zapadła)
  • kontaminacja – błąd polegający na pomieszaniu dwóch utrwalonych połączeń, np. w każdym bądź razie (z: w każdym razie + bądź co bądź)

Czytaj dalej

Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.

Zobacz pakietyMam konto – zaloguj się

Źródła i stan prawny

Stan prawny i dane: wrzesień 2026.

  • Słownik języka polskiego PWN, hasła: homonimia, homofonia, polisemia, desygnat, zakres, związek frazeologiczny, frazeologia, rola, lama, pokój, zamek, piec, zebra, pióro, ucho, klucz, korona, syzyfowy, achillesowy – https://sjp.pwn.pl/
  • Wielki słownik języka polskiego PAN (Instytut Języka Polskiego PAN), hasła frazeologiczne: biały kruk, sukces, porażka, wilczy głód, ptasi móżdżek, gruszki na wierzbie, ktoś wziął nogi za pas, ktoś mydli oczy komuś, ktoś buja w obłokach, ktoś robi z igły widły, ktoś rzuca grochem o ścianę, ktoś ma muchy w nosie, klamka zapadła, kamień spadł z serca komuś, syzyfowa praca, puszka Pandory, pięta achillesowa, stajnia Augiasza, męki Tantala, koń trojański, wieża Babel, manna z nieba, hiobowa wieść, wdowi grosz, kozioł ofiarny, ktoś umywa ręce, zakazany owoc, Zakazany owoc najlepiej smakuje, achillesowy, syzyfowy – https://wsjp.pl/
  • Poradnia Językowa PWN: „w każdym bądź razie” – https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/w-kazdym-badz-razie;624.html
  • Biblia gdańska, Ewangelia wg św. Mateusza 27,24 – tekst w domenie publicznej w Wikiźródłach: https://pl.wikisource.org/wiki/Biblia_Gdańska/Ewangelia_wg_św._Mateusza_(całość)
  • Rada Języka Polskiego, zmiany zasad pisowni obowiązujące od 1 stycznia 2026 r. – https://rjp.pan.pl/
  • Centralna Komisja Egzaminacyjna, informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego i arkusze z lat ubiegłych – https://cke.gov.pl/
  • Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, Dz.U. 2024 poz. 996 – https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20240000996

Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): II.2.4, II.2.5, II.2.5 (kl. IV–VI).

Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.

Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.

Bezpieczne płatności online:PaynowVisaMastercardBLIK · szybkie przelewy · karty Visa, Mastercard, Maestro · Apple Pay · Google PayPodmiotem świadczącym obsługę płatności online jest mElements S.A.Regulamin · Polityka prywatności