Polski · Lekcja 55
Homonimy, treść i zakres wyrazu, frazeologizmy
Na tej lekcji
- rozpoznasz homonimy i odróżnisz je od wyrazów wieloznacznych, korzystając z kontekstu i słownika,
- wyjaśnisz, czym jest treść, a czym zakres wyrazu, i pokażesz na przykładzie zależność odwrotną między nimi,
- rozpoznasz związek frazeologiczny w tekście i odróżnisz go od luźnego połączenia wyrazów,
- objaśnisz znaczenie frazeologizmów, także tych z mitologii i Biblii, oraz poprawnie użyjesz ich we własnej wypowiedzi,
- rozwiążesz typowe zadania egzaminacyjne dotyczące znaczenia wyrazów i frazeologizmów.
Homonimy – jedno brzmienie, różne wyrazy
Przeczytaj dwa zdania: Aktor dostał główną rolę w nowym filmie. i Rolnik od świtu pracował na roli. W obu pada słowo rola – tak samo zapisane i tak samo wymawiane. Czy to jednak ten sam wyraz? Nie. W pierwszym zdaniu chodzi o postać, którą gra aktor, w drugim – o ziemię uprawną. Między tymi znaczeniami nie ma żadnego związku. To dwa różne wyrazy, które przypadkiem brzmią identycznie. Nazywamy je homonimami.
Słownik języka polskiego PWN definiuje homonimię jako identyczność brzmienia i pisowni wyrazów, które mają różne znaczenia i zwykle też różne pochodzenie. Warto zapamiętać trzy elementy tej definicji:
- takie samo brzmienie i pisownia – wyrazy wyglądają i brzmią jednakowo,
- różne znaczenia – i to niezwiązane ze sobą, nie da się wyprowadzić jednego z drugiego,
- zwykle inne pochodzenie – często są to słowa z różnych języków albo z różnych pni, które z czasem upodobniły się do siebie.
Dobrym przykładem jest lama. Lama – zwierzę juczne z Ameryki Południowej – przyszła do polszczyzny przez hiszpański (llama) z języka mieszkańców Peru. Lama – mnich buddyjski w Tybecie – pochodzi z języka tybetańskiego. Dwa odległe języki dały nam przypadkiem ten sam wyraz. Podobnie rola: rola uprawna to stare słowo rodzime, spokrewnione z czasownikiem orać, a rola aktorska ma źródło we francuskim rôle (zapewne przez niemiecki).
W słowniku homonimy poznasz po tym, że mają osobne hasła, zwykle oznaczone cyframi rzymskimi. W słowniku PWN znajdziesz na przykład:
| Homonim | Znaczenie I | Znaczenie II |
|---|---|---|
| rola | ziemia uprawna | postać grana przez aktora; też: czyjś udział w czymś |
| lama | zwierzę juczne hodowane w Peru i Boliwii | mnich buddyjski w Tybecie i Mongolii |
| pokój | pomieszczenie w mieszkaniu | stan bez wojny między państwami |
| zamek | urządzenie do zamykania drzwi, szuflad | okazała budowla mieszkalno-obronna |
| piec | urządzenie do ogrzewania (rzeczownik) | poddawać ciasto działaniu wysokiej temperatury (czasownik) |
Ostatni przykład pokazuje, że homonimy mogą być nawet różnymi częściami mowy: piec w zdaniu W kuchni stoi kaflowy piec to rzeczownik, a w zdaniu Babcia zaczęła piec szarlotkę – czasownik w bezokoliczniku. Choć historycznie są spokrewnione, słownik daje im osobne hasła.
Uważaj na pary, które tylko brzmią tak samo, ale zapisuje się je inaczej: morze i może, kod i kot (na końcu obu słyszysz głoskę t). Słownik PWN nazywa takie wyrazy homofonami. W niektórych podręcznikach traktuje się je jako odmianę homonimów, ale na lekcji i na egzaminie bezpieczniej trzymać się zasady: homonim ma tę samą pisownię i to samo brzmienie. Homofony są ważne przede wszystkim dla ortografii – to w nich najłatwiej o błąd.
Pojęcia kluczowe
- homonimy – różne wyrazy o identycznym brzmieniu i pisowni, ale o niezwiązanych znaczeniach i zwykle innym pochodzeniu, np. rola (ziemia uprawna) – rola (postać grana przez aktora)
- homofony – wyrazy brzmiące tak samo, ale inaczej zapisywane i znaczące co innego, np. morze – może
- wyraz wieloznaczny – jeden wyraz o kilku powiązanych ze sobą znaczeniach, np. zebra (zwierzę; przejście dla pieszych)
- desygnat – przedmiot, osoba lub zjawisko, do którego odnosi się dana nazwa, np. każdy konkretny pies jest desygnatem wyrazu pies
- treść wyrazu – zespół cech, które musi mieć każdy desygnat, by można go było nazwać danym wyrazem
- zakres wyrazu – zbiór wszystkich desygnatów danego wyrazu
- związek frazeologiczny (frazeologizm) – utrwalone w języku połączenie wyrazów, którego znaczenie nie wynika ze znaczeń tworzących je wyrazów, np. wziąć nogi za pas
- wyrażenie, zwrot, fraza – rodzaje frazeologizmów: wyrażenie – bez czasownika (biały kruk), zwrot – z czasownikiem jako ośrodkiem (bujać w obłokach), fraza – w postaci zdania (klamka zapadła)
- kontaminacja – błąd polegający na pomieszaniu dwóch utrwalonych połączeń, np. w każdym bądź razie (z: w każdym razie + bądź co bądź)
Czytaj dalej
Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.
Źródła i stan prawny
Stan prawny i dane: wrzesień 2026.
- Słownik języka polskiego PWN, hasła: homonimia, homofonia, polisemia, desygnat, zakres, związek frazeologiczny, frazeologia, rola, lama, pokój, zamek, piec, zebra, pióro, ucho, klucz, korona, syzyfowy, achillesowy – https://sjp.pwn.pl/
- Wielki słownik języka polskiego PAN (Instytut Języka Polskiego PAN), hasła frazeologiczne: biały kruk, sukces, porażka, wilczy głód, ptasi móżdżek, gruszki na wierzbie, ktoś wziął nogi za pas, ktoś mydli oczy komuś, ktoś buja w obłokach, ktoś robi z igły widły, ktoś rzuca grochem o ścianę, ktoś ma muchy w nosie, klamka zapadła, kamień spadł z serca komuś, syzyfowa praca, puszka Pandory, pięta achillesowa, stajnia Augiasza, męki Tantala, koń trojański, wieża Babel, manna z nieba, hiobowa wieść, wdowi grosz, kozioł ofiarny, ktoś umywa ręce, zakazany owoc, Zakazany owoc najlepiej smakuje, achillesowy, syzyfowy – https://wsjp.pl/
- Poradnia Językowa PWN: „w każdym bądź razie” – https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/w-kazdym-badz-razie;624.html
- Biblia gdańska, Ewangelia wg św. Mateusza 27,24 – tekst w domenie publicznej w Wikiźródłach: https://pl.wikisource.org/wiki/Biblia_Gdańska/Ewangelia_wg_św._Mateusza_(całość)
- Rada Języka Polskiego, zmiany zasad pisowni obowiązujące od 1 stycznia 2026 r. – https://rjp.pan.pl/
- Centralna Komisja Egzaminacyjna, informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego i arkusze z lat ubiegłych – https://cke.gov.pl/
- Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, Dz.U. 2024 poz. 996 – https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20240000996
Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): II.2.4, II.2.5, II.2.5 (kl. IV–VI).
Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.
Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.