Przejdź do treści

Polski · Lekcja 54

Skąd się biorą słowa? Słownictwo ogólne, specjalne, zapożyczone

Na lekcji biologii słyszysz o fotosyntezie, w „Panu Tadeuszu” czytasz o pacholęciu, a na przerwie mówisz, że coś było fajne. Po drodze zamawiasz pizzę albo sushi i wkładasz laptopa do plecaka. Wszystkie te słowa należą do polszczyzny – ale jedne zna każdy, inne tylko specjaliści, jeszcze inne wyszły z mody albo przyszły z daleka. Skąd się wzięły i kiedy warto po nie sięgać?

Na tej lekcji

  • odróżnisz słownictwo ogólnonarodowe od słownictwa o ograniczonym zasięgu,
  • rozpoznasz w tekście terminy, archaizmy i kolokwializmy oraz określisz ich funkcje,
  • odróżnisz wyrazy rodzime od zapożyczonych i sprawdzisz w słowniku, z jakiego języka pochodzi wyraz,
  • wyjaśnisz, jaką funkcję pełnią zapożyczenia i wyrazy rodzime w tekście literackim i w codziennej komunikacji,
  • wymienisz sposoby wzbogacania słownictwa i dobierzesz słowa stosowne do sytuacji.

Słowa dla wszystkich i słowa dla niektórych

Wyobraź sobie trzy wypowiedzi. Nauczycielka biologii mówi: „Chlorofil umożliwia fotosyntezę”. W „Panu Tadeuszu” czytasz: „Kto z nas tych lat nie pomni…”. Kolega pisze na czacie: „Ale fajny mecz, musimy pogadać”. Wszyscy mówią po polsku, a jednak każdy sięga po trochę inne słowa. To właśnie zróżnicowanie słownictwa, którego dotyczy ta lekcja.

Najpierw podział ze względu na to, kto i kiedy używa danych słów.

  • Słownictwo ogólnonarodowe to wyrazy, które zna i rozumie każdy użytkownik polszczyzny – bez względu na wiek, zawód, miejsce zamieszkania czy sytuację: dom, woda, chleb, iść, dobry, szybko. Są neutralne – pasują i do rozmowy z mamą, i do wypracowania.
  • Słownictwo o ograniczonym zasięgu to wyrazy używane tylko w pewnej dziedzinie, epoce, sytuacji albo w pewnym regionie. Nie każdy je zna albo nie wszędzie wypada ich użyć.

Podstawa programowa wymienia trzy najważniejsze grupy słownictwa o ograniczonym zasięgu:

Grupa Co ogranicza zasięg? Przykłady
terminy (naukowe, techniczne, sportowe) dziedzina wiedzy lub zawodu fotosynteza, przeciwprostokątna, orzeczenie, spalony (w piłce nożnej)
archaizmy czas – wyrazy dawne, wychodzące z użycia pacholę, onegdaj, pomnieć
kolokwializmy sytuacja – mowa potoczna, swobodna fajny, kumpel, gadać, wkuwać

Zasięg może ograniczać także region. W Poznaniu i okolicach ziemniak to pyra – słownik PWN oznacza ten wyraz kwalifikatorem „reg.”, czyli regionalny. Na tej lekcji skupimy się jednak na trzech grupach z tabeli.

Jak rozpoznać, do której grupy należy wyraz? Najprościej – zajrzeć do słownika, np. sjp.pwn.pl albo Wielkiego słownika języka polskiego (wsjp.pl). Przy wielu hasłach stoją skróty zwane kwalifikatorami: „daw.” (dawny) lub „przest.” (przestarzały) oznaczają archaizm, „pot.” (potoczny) – kolokwializm, „książk.” (książkowy) – wyraz używany głównie w piśmie, w stylu podniosłym. Wyrazy ogólnonarodowe zwykle kwalifikatora nie mają.

Uwaga: ten sam wyraz może należeć do różnych grup w różnych znaczeniach. Spalony w piłce nożnej to termin sportowy, a w zdaniu „Agent jest spalony” – wyraz potoczny o znaczeniu ‘zdemaskowany’. Zawsze więc oceniaj wyraz w kontekście.

Pojęcia kluczowe

  • słownictwo ogólnonarodowe – wyrazy znane i używane przez wszystkich użytkowników polszczyzny, neutralne, np. dom, woda, iść, dobry
  • słownictwo o ograniczonym zasięgu – wyrazy używane tylko w pewnej dziedzinie, epoce, sytuacji lub regionie, np. terminy, archaizmy, kolokwializmy
  • termin – wyraz lub połączenie wyrazów o ścisłym znaczeniu w danej dziedzinie wiedzy, np. fotosynteza, przeciwprostokątna, orzeczenie
  • archaizm – dawny wyraz, znaczenie, forma lub połączenie wyrazów, które wyszły z użycia, np. pacholę (chłopiec), pomnim (pamiętamy)
  • historyzm – nazwa rzeczy lub zjawiska, które wyszły z użycia razem z nazwą, np. kontusz, żupan, jegier
  • kolokwializm – wyraz potoczny, typowy dla swobodnej rozmowy, w słownikach z kwalifikatorem „pot.”, np. fajny, kumpel, gadać
  • wyraz rodzimy – wyraz odziedziczony z dawnej polszczyzny (wspólny z innymi językami słowiańskimi) lub utworzony w polszczyźnie z polskich cząstek, np. matka, woda, zmywarka
  • zapożyczenie – wyraz przejęty z innego języka, np. egzamin (z łaciny), szofer (z francuskiego), lider (z angielskiego)
  • zapożyczenie przyswojone – zapożyczenie z polską pisownią i odmianą, np. keczup, mecz; nieprzyswojone zachowuje obcą pisownię, np. sushi
  • kalka językowa – dosłowne przetłumaczenie obcego wyrazu polskimi cząstkami, np. drapacz chmur (ang. skyscraper)

Czytaj dalej

Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.

Zobacz pakietyMam konto – zaloguj się

Źródła i stan prawny

Stan prawny i dane: wrzesień 2026.

  • Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie” – Wolne Lektury (domena publiczna): https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/pan-tadeusz/ – cytaty z ksiąg II, IV i X, wzmianki o strojach z księgi I.
  • Słownik języka polskiego PWN (sjp.pwn.pl) – znaczenia i kwalifikatory: pacholę, pomnieć, ozwać się, onegdaj, dobrodziej, myśliwiec, czyli, jegier, pyra, kumpel, gadać, wkuwać, ogarnąć, spalony, przeciwprostokątna, pro publico bono, requiescat in pace.
  • Słownik PWN, zakładka „Etymologia” (sjp.pwn.pl/slownik-etymologiczny/) – pochodzenie wyrazów: egzamin, biblioteka, amen, burmistrz, szlafrok, makijaż, szofer, żyrandol, lider, trener, laptop, keczup, opera, sopran, jogurt, hamak, algebra, algorytm, sushi, tsunami, fotosynteza, jegier, robot.
  • Wielki słownik języka polskiego PAN (wsjp.pl) – hasła: pacholę, pomnieć, ozwać się, myśliwiec (pochodzenie: od myśliwy), czyli (psł. ‘czy też’), fajny.
  • W. Boryś, „Słownik etymologiczny języka polskiego”, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2005; A. Brückner, „Słownik etymologiczny języka polskiego”, 1927 – kościół, rycerz, obywatel, dach, kartofel, pomidor, plaża, mecz, hejnał, szereg, drapacz chmur, nadczłowiek.
  • Poradnia językowa PWN – https://sjp.pwn.pl/poradnia/
  • Kraków – hejnał mariacki: https://krakow.pl/miasto-z-kultura/72182,artykul,hejnal.html
  • Rozporządzenie Ministra Edukacji z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) – podstawa programowa języka polskiego, klasy VII–VIII: II.2.1, II.2.3.
  • Centralna Komisja Egzaminacyjna, „Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025” – https://cke.gov.pl/

Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): II.2.1, II.2.3.

Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.

Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.

Bezpieczne płatności online:PaynowVisaMastercardBLIK · szybkie przelewy · karty Visa, Mastercard, Maestro · Apple Pay · Google PayPodmiotem świadczącym obsługę płatności online jest mElements S.A.Regulamin · Polityka prywatności