Przejdź do treści

Polski · Lekcja 21

Obraz szlachty, tradycja i ojczyzna w „Panu Tadeuszu”

Pomyśl o rodzinnej uroczystości: kto siada u szczytu stołu, jakie potrawy muszą się pojawić, jaką piosenkę śpiewa się zawsze na koniec. Niektóre zwyczaje wydają się śmieszne, a jednak ich brak byłby dziwny. Adam Mickiewicz pisał „Pana Tadeusza” daleko od domu i utrwalił w nim cały świat szlacheckich obyczajów – od grzybobrania po poloneza. Czy ten świat był godny podziwu, czy raczej krytyki? I co ma wspólnego tradycja z miłością do ojczyzny? Na tej lekcji odpowiesz na te pytania, a przy okazji nauczysz się czytać ilustrację jak tekst kultury.

Na tej lekcji

  • scharakteryzujesz obyczaje szlacheckie przedstawione w „Panu Tadeuszu” (grzybobranie, polowanie, uczta, polonez) i wyjaśnisz ich znaczenie,
  • ocenisz obraz szlachty, wskazując jej zalety i wady na przykładach z tekstu,
  • zinterpretujesz koncert Jankiela jako opowieść o dziejach ojczyzny i odwołasz się do wartości narodowych, społecznych, religijnych i etycznych,
  • określisz wartości estetyczne poematu, nazywając środki, które je tworzą,
  • zinterpretujesz ilustrację Michała Elwira Andriollego i porównasz ją z tekstem Mickiewicza.

„Uroczysty obrzęd grzybobrania” – obyczaje dnia codziennego

„Pan Tadeusz” to nie tylko opowieść o sporze o zamek i o miłości Tadeusza i Zosi. To także wielki album dawnych obyczajów szlacheckich, czyli utrwalonych sposobów zachowania: jak się witać, jak siadać do stołu, jak polować, jak świętować. W Soplicowie nawet zwykłe czynności mają swój porządek i swoją powagę. Narrator mówi o tym wprost, gdy opisuje wyjście do lasu:

(…) Z hucznego śniadania
Wyszli na uroczysty obrzęd grzybobrania.

Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz”, ks. III

Słowo obrzęd zwykle łączymy ze świętem albo z religią. Tu dotyczy zbierania grzybów – i właśnie w tym tkwi humor i zarazem sens: w dawnym dworze wszystko miało swoją formę. Goście przebierają się w płócienne opończe i słomiane kapelusze, a każdy wie, czego szukać: chłopcy – lisic, panienki – borowików, wszyscy – rydzów, a Wojski, znawca dawnych zwyczajów, ku zdziwieniu czytelnika zbiera muchomory.

Porządek widać też przy stole. Sędzia uczy młodych, że grzeczność, czyli dobre wychowanie, nie polega na modnych ukłonach, tylko na szacunku dopasowanym do człowieka:

Grzeczność nie jest nauką łatwą ani małą.
(…)
Bo taka grzeczność modna, zda mi się kupiecka,
Ale nie staropolska, ani też szlachecka.
Grzeczność wszystkim należy, lecz każdemu inna;

Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz”, ks. I

Kolejny obyczaj to polowanie (ks. IV). Łowy są dla szlachty sprawdzianem odwagi i honoru – kto wypuści zwierza z obławy, długo musi odbudowywać dobre imię. Po ubiciu niedźwiedzia następują dwa rytuały. Pierwszy to koncert Wojskiego na rogu bawolim: w jego graniu jest „łowów historyja krótka” – pobudka, psy, strzały, głosy zwierząt – a echo niesie muzykę przez puszczę:

Tu przerwał, lecz róg trzymał; wszystkim się zdawało,
Że Wojski wciąż gra jeszcze, a to echo grało.

Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz”, ks. IV

Drugi rytuał to bigos gotowany w kociołkach na polanie. Narrator z przymrużeniem oka ostrzega czytelnika z miasta, że i tak nie zrozumie jego smaku:

Aby cenić litewskie pieśni i potrawy,
Trzeba mieć zdrowie, na wsi żyć, wracać z obławy.

Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz”, ks. IV

Zwróć uwagę na zestawienie „pieśni i potrawy”. Dla Mickiewicza kuchnia, muzyka, strój i sposób mówienia należą do jednej całości – do tradycji, czyli dziedzictwa przekazywanego z pokolenia na pokolenie.

Pojęcia kluczowe

  • obyczaj – utrwalony w danej grupie sposób zachowania w określonych sytuacjach, np. przy stole, podczas święta, polowania
  • tradycja – dziedzictwo – zwyczaje, wierzenia, wiedza i wartości przekazywane z pokolenia na pokolenie
  • szlachta – stan uprzywilejowany w dawnej Rzeczypospolitej; w „Panu Tadeuszu” od zamożnych Sopliców po ubogą szlachtę zaściankową (Dobrzyńscy)
  • prywata – stawianie własnych korzyści i urazów ponad dobro wspólne; jedna z wad szlachty krytykowanych w poemacie
  • zajazd – zbrojna napaść szlachcica z pomocnikami na majątek przeciwnika, dawniej sposób wymuszania wyroku sądu; tu – napaść na Soplicowo w ks. VIII
  • polonez – polski taniec narodowy o dostojnym, spacerowym kroku, tańczony w parach prowadzonych przez pierwszą parę
  • mała ojczyzna – miejsce, z którym człowieka łączą wspomnienia i uczucia: dom, okolica, krajobraz dzieciństwa
  • wartości estetyczne – cechy utworu, które budzą przeżycie piękna: obrazowość, muzyczność, harmonia, humor, wzniosłość
  • grafika – dziedzina sztuk plastycznych obejmująca dzieła odbijane z matrycy w wielu egzemplarzach, np. drzeworyt, miedzioryt, litografia
  • drzeworyt – technika graficzna: rysunek wycina się w drewnianym klocku, a wypukłe miejsca pokrywa farbą i odbija na papierze

Czytaj dalej

Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.

Zobacz pakietyMam konto – zaloguj się

Źródła i stan prawny

Stan prawny i dane: wrzesień 2026.

  • Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie” – Wolne Lektury (domena publiczna): https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/pan-tadeusz/
  • Ilustracje Michała Elwira Andriollego do „Pana Tadeusza” (domena publiczna), Wikimedia Commons: https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Illustrations_from_Pan_Tadeusz_by_Micha%C5%82_Elwiro_Andriolli – ilustracja do koncertu Jankiela: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pan_Tadeusz_-_Ksiega_12_3.JPG
  • Michał Elwiro Andriolli, Wikipedia (biografia: ur. 1836 w Wilnie, powstanie styczniowe, zesłanie, zm. 1893 w Nałęczowie): https://pl.wikipedia.org/wiki/Michał_Elwiro_Andriolli
  • Altenberg Publishing, Wikipedia (wydanie „Pana Tadeusza” z ilustracjami Andriollego, Lwów, 1882): https://en.wikipedia.org/wiki/Altenberg_Publishing; o drzeworytach (rytownik Andrzej Zajkowski) i wydaniu: Galeria Malarstwa Polskiego, http://www.pinakoteka.zascianek.pl/Andriolli/Pan_Tadeusz.htm
  • Polonez, Wikipedia: https://pl.wikipedia.org/wiki/Polonez; Pan Tadeusz (film 1999), Wikipedia: https://pl.wikipedia.org/wiki/Pan_Tadeusz_(film_1999)
  • Słownik języka polskiego PWN (sjp.pwn.pl) – hasła: obyczaj, tradycja, prywata, zajazd, polonez, grafika, drzeworyt.
  • Rozporządzenie Ministra Edukacji z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) – podstawa programowa języka polskiego, klasy VII–VIII: I.1.8, I.1.9, I.2.3; lista lektur obowiązkowych.
  • Centralna Komisja Egzaminacyjna, Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025: https://cke.gov.pl/egzamin-osmoklasisty/informatory/

Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): I.1.8, I.1.9, I.2.3.

Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.

Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.

Bezpieczne płatności online:PaynowVisaMastercardBLIK · szybkie przelewy · karty Visa, Mastercard, Maestro · Apple Pay · Google PayPodmiotem świadczącym obsługę płatności online jest mElements S.A.Regulamin · Polityka prywatności