Przejdź do treści

Polski · Lekcja 16

Podróż przez planety – świat i kompozycja „Małego Księcia”

Czy znasz dorosłego, który na pytanie „jak minął dzień?” odpowiada tylko liczbami: ile zarobił, ile przejechał, ile ma nieodebranych wiadomości? Mały Książę spotkał takich dorosłych na sześciu maleńkich planetach – i za każdym razem dziwił się coraz bardziej. Na tej lekcji wyruszysz z nim w tę podróż. Sprawdzisz, kto opowiada tę historię i dlaczego zaczyna się ona od awarii samolotu na Saharze, jak zbudowana jest książka i co naprawdę oznaczają król, pyszałek, pijak, biznesmen, latarnik i geograf. Zastanowisz się też, czy „Mały Książę” jest książką dla dzieci, czy raczej dla dorosłych.

Na tej lekcji

  • przypiszesz „Małego Księcia” do epiki i uzasadnisz, dlaczego nazywa się go baśnią i przypowieścią,
  • scharakteryzujesz narratora-pilota i wyjaśnisz, czym jest rama opowieści (awaria na Saharze),
  • opiszesz kompozycję utworu: 27 rozdziałów, podróż przez planety i powrót do ramy,
  • rozpoznasz w mieszkańcach planet alegorie postaw dorosłych i określisz ich funkcje,
  • odróżnisz w świecie przedstawionym elementy realistyczne od fantastycznych.

Książka dla dzieci czy dla dorosłych? – rodzaj i gatunek

„Mały Książę” to jedna z najczęściej tłumaczonych książek świata. Napisał ją francuski pisarz i pilot Antoine de Saint-Exupéry (1900–1944). Powstała w Stanach Zjednoczonych w czasie II wojny światowej i ukazała się w Nowym Jorku w 1943 roku – po angielsku i po francusku. Autor sam ją zilustrował. Rok później zaginął podczas lotu rozpoznawczego nad Morzem Śródziemnym.

Rodzaj literacki. „Mały Książę” należy do epiki: ma narratora, który opowiada o zdarzeniach, i fabułę, czyli ciąg wydarzeń od spotkania na pustyni do pożegnania. Jest napisany prozą i podzielony na rozdziały, choć to akurat o rodzaju nie decyduje – epika bywa też pisana wierszem (lekcje 10 i 39). Dialogów jest tu bardzo dużo, ale to nie czyni z utworu dramatu – rozmowy przytacza narrator, a nie postaci na scenie. Nie jest to też liryka: nie ma tu podmiotu lirycznego, który przede wszystkim wyraża swoje uczucia, ani wersów i strof. Nastrojowe, pełne wzruszenia fragmenty (np. ostatni rozdział) nie zmieniają rodzaju – decydują cechy całości: narrator i fabuła.

Dla kogo jest ta książka? Już dedykacja stawia to pytanie. Autor przeprasza dzieci, że dedykuje książkę dorosłemu – swojemu przyjacielowi Léonowi Werthowi – i wreszcie poprawia dedykację tak, by trafiła do dziecka, którym ten dorosły kiedyś był. W środku dedykacji pada zdanie, które warto zapamiętać:

Wszyscy dorośli byli najpierw dziećmi. (Ale niewielu z nich o tym pamięta.)

Antoine de Saint-Exupéry, „Mały Książę”, przeł. Agata Kozak, rozdz. Dedykacja

To klucz do całej lektury: książka udaje opowieść dla dzieci, ale mówi przede wszystkim o dorosłych – o tym, co tracą, gdy zapominają, jak patrzyły dzieci.

Gatunek – dwa odczytania. Podręczniki i opracowania nazywają „Małego Księcia” różnie, a każda nazwa podkreśla coś innego:

  • baśń – bo mamy tu fantastykę (chłopiec z maleńkiej planety, mówiące zwierzęta i kwiaty, podróż z wędrownymi ptakami), bohatera-księcia i czytelną granicę dobra i zła; sam narrator wyznaje, że chciałby zacząć jak w bajce;
  • przypowieść (inaczej: parabola) – bo za prostymi zdarzeniami kryje się drugi, ogólny sens: prawda o przyjaźni, odpowiedzialności i o tym, co w życiu ważne. Dosłowna historia jest tylko „opakowaniem” nauki.

Dlatego często mówi się o baśni filozoficznej albo o baśni o cechach przypowieści. Na egzaminie nie musisz wybierać jednej nazwy – ważne, byś umiał(-a) uzasadnić każdą cechą utworu. Oto zdanie narratora, które samo odsyła do baśni:

Miałbym ochotę zacząć tę historię tak, jak opowiada się bajki. Chciałbym powiedzieć: „Pewnego razu był sobie Mały Książę, który mieszkał na planecie niewiele większej od niego i bardzo potrzebował przyjaciela…”.

Antoine de Saint-Exupéry, „Mały Książę”, przeł. Agata Kozak, rozdz. IV

O przekładzie. Wszystkie cytaty w tej lekcji pochodzą z przekładu Agaty Kozak (2021), dostępnego bezpłatnie w serwisie Wolne Lektury na Licencji Wolnej Sztuki 1.3. W szkołach uczniowie często czytają starszy przekład Jana Szwykowskiego – jeśli masz to wydanie, sformułowania i niektóre nazwy postaci mogą się różnić, ale zdarzenia są te same.

Pojęcia kluczowe

  • epika – rodzaj literacki, w którym narrator opowiada o zdarzeniach tworzących fabułę; może być pisana prozą lub wierszem (więcej: lekcja 39)
  • narrator pierwszoosobowy – narrator, który mówi o sobie „ja”, bo brał udział w wydarzeniach; w „Małym Księciu” to pilot
  • rama opowieści – opowieść nadrzędna, w którą wpisana jest inna historia; w „Małym Księciu” to pobyt pilota na Saharze, w który wpleciona jest opowieść Małego Księcia
  • retrospekcja – przywołanie w opowieści zdarzeń, które wydarzyły się wcześniej; pilot opowiada sześć lat po spotkaniu
  • baśń – utwór epicki z elementami fantastycznymi, w którym dobro i zło są wyraźnie oddzielone, a zdarzenia niosą naukę
  • przypowieść (parabola) – krótka opowieść, której zdarzenia mają oprócz znaczenia dosłownego drugi, ogólny sens – prawdę o życiu i ludziach
  • alegoria – (definicja – lekcja 7) w „Małym Księciu”: mieszkańcy sześciu planet, z których każdy uosabia jedną postawę dorosłych; funkcje: krytyka, uogólnienie, kontrast z bohaterem, nauka w obrazie
  • świat przedstawiony – wszystko, co istnieje w utworze: czas i miejsce akcji, postaci, zdarzenia
  • motyw wędrówki – powracający w literaturze obraz podróży, która jest też drogą do poznania świata i samego siebie

Czytaj dalej

Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.

Zobacz pakietyMam konto – zaloguj się

Źródła i stan prawny

Stan prawny i dane: wrzesień 2026.

  • Antoine de Saint-Exupéry, „Mały książę”, tłum. Agata Kozak, wyd. I, Fundacja Nowoczesna Polska 2021 – Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/saint-exupery-maly-ksiaze/ – przekład udostępniony na Licencji Wolnej Sztuki 1.3 (https://artlibre.org/licence/lal/pl/); cytaty w lekcji pochodzą z tego przekładu, bez zmian.
  • Antoine de Saint-Exupéry, „Le Petit Prince”, Reynal & Hitchcock, Nowy Jork 1943 (oryginał; wydanie francuskie i angielskie w tym samym roku).
  • Antoine de Saint-Exupéry, „Mały Książę”, tłum. Jan Szwykowski (pierwsze wydanie 1958; przekład często używany w szkołach – nie cytowany w lekcji).
  • Encyklopedia PWN (encyklopedia.pwn.pl) – hasła: Saint-Exupéry Antoine de, baśń, przypowieść, alegoria.
  • Słownik języka polskiego PWN (sjp.pwn.pl) – hasła: alegoria, parabola, przypowieść, retrospekcja, epika, efemeryczny.
  • Minor Planet Center / IAU – planetoida (46610) Bésixdouze: https://minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=46610
  • Centralna Komisja Egzaminacyjna, „Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025”: https://cke.gov.pl/
  • Rozporządzenie Ministra Edukacji z 28 czerwca 2024 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego (Dz.U. 2024 poz. 996) – wymagania I.1.1 i I.1.4, klasy VII–VIII.

Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): I.1.1, I.1.4.

Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.

Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.

Bezpieczne płatności online:PaynowVisaMastercardBLIK · szybkie przelewy · karty Visa, Mastercard, Maestro · Apple Pay · Google PayPodmiotem świadczącym obsługę płatności online jest mElements S.A.Regulamin · Polityka prywatności