Polski · Lekcja 43
Środki stylistyczne – powtórka przed egzaminem
Na tej lekcji
- rozpoznasz w tekście epitet, porównanie, przenośnię, uosobienie, ożywienie, wyrazy dźwiękonaśladowcze, zdrobnienie, zgrubienie, apostrofę, pytanie retoryczne i powtórzenie,
- określisz funkcję środka w konkretnym fragmencie, unikając ogólników,
- rozróżnisz środki, które często się myli: porównanie i przenośnię, uosobienie i ożywienie, powtórzenie i refren,
- wskażesz w wierszu wers, rym, strofę i refren oraz wyjaśnisz, jak budują rytm,
- wykorzystasz środki retoryczne we własnej wypowiedzi tak, by wzmacniały argumenty.
„Nazwij środek i określ funkcję” – jak zdobyć oba punkty
Na egzaminie ósmoklasisty w części I często pojawia się tekst poetycki, a przy nim polecenie: „Nazwij środek stylistyczny i określ jego funkcję”. Za takie zadanie dostajesz zwykle 1 punkt za poprawną nazwę i 1 punkt za trafną funkcję (albo 1 punkt za całość – wtedy potrzebne są obie części). Środek stylistyczny to sposób użycia języka, który sprawia, że wypowiedź jest bardziej obrazowa, uczuciowa albo dźwięczna. Nazwy środków znasz z klas 4–6. W tej lekcji zbierzesz je w jednym miejscu, sprawdzisz poprawne definicje i przećwiczysz pisanie o funkcji.
Odpowiadaj zawsze w trzech krokach:
- Nazwa – jaki to środek (sprawdź, czy definicja naprawdę pasuje).
- Przykład – dokładnie który wyraz lub zwrot nim jest (cytat w cudzysłowie).
- Funkcja – co ten środek robi w tym konkretnym fragmencie: jaki obraz tworzy, jakie uczucie oddaje, co podkreśla.
Funkcja to nie ogólnik. Zdania „ozdabia tekst”, „uatrakcyjnia wiersz”, „sprawia, że tekst jest ciekawszy” pasują do każdego wiersza świata – dlatego nie dają punktu. Funkcję wyprowadzasz z treści. Pomocą są czasowniki, które warto mieć pod ręką:
| Rodzaj funkcji | Jak o niej napisać |
|---|---|
| obrazowa (plastyczna) | „pozwala zobaczyć…”, „przybliża wygląd…”, „buduje obraz…” |
| emocjonalna (ekspresywna) | „oddaje smutek / zachwyt / gniew podmiotu lirycznego…” |
| wartościująca | „wyraża podziw / pogardę wobec…”, „ocenia…” |
| podkreślająca | „wyróżnia najważniejsze słowo…”, „wzmacnia myśl, że…” |
| dźwiękowa i rytmizująca | „pozwala usłyszeć…”, „naśladuje rytm…”, „przyspiesza / spowalnia tempo…” |
| perswazyjna (oddziaływanie na odbiorcę) | „skłania słuchacza do namysłu…”, „przyciąga uwagę…”, „zachęca do…” |
Jeden fragment może zawierać kilka środków naraz – wtedy nazwij ten, o który pyta polecenie, albo każdy osobno. Pamiętaj też, że neologizm, inwokację, symbol i alegorię omawiamy osobno w lekcji 42, a ironię – w lekcji 41.
Przykład z życia
Trzy odpowiedzi na to samo polecenie. „Nazwij środek stylistyczny w wersie »Najpierw — powoli — jak żółw — ociężale« i określ jego funkcję”.
Najpierw — powoli — jak żółw — ociężale,
Ruszyła — maszyna — po szynach — ospale,Julian Tuwim, „Lokomotywa”, w. 36–37
- 1 pkt z 2: „To porównanie. Ozdabia wiersz i sprawia, że jest ciekawszy”. Nazwa jest dobra, ale funkcja to ogólnik – 0 pkt za funkcję.
- 1 pkt z 2: „Porównanie »jak żółw«”. Jest nazwa i przykład, brakuje funkcji.
- 2 pkt: „To porównanie – lokomotywa ruszająca ze stacji zostaje porównana do żółwia. Pokazuje, jak wolno i z jakim trudem ciężki pociąg zaczyna jechać. Dzięki temu później jeszcze mocniej odczuwamy, jak bardzo przyspiesza”.
Zauważ, że w najlepszej odpowiedzi funkcja wynika z tego, co dzieje się w wierszu. Pomagają też myślniki: dzielą wers na krótkie kawałki i spowalniają czytanie – to element rytmu, o którym mowa w sekcji 6.
Pojęcia kluczowe
- epitet – wyraz określający rzeczownik (najczęściej przymiotnik), który uwydatnia jego cechę; epitetem jest samo określenie, np. „bursztynowy” w zwrocie „bursztynowy świerzop”
- porównanie a przenośnia (metafora) – porównanie zestawia dwie rzeczy lub zjawiska o wspólnej cesze, połączone wyrazem porównawczym (jak, jakby, niby, niczym, jako), np. „jak żółw”; przenośnia to połączenie wyrazów, w którym przynajmniej jeden zyskuje nowe, niedosłowne znaczenie, bez wyrazu porównawczego, np. „suchego przestwór oceanu” – step
- ożywienie (animizacja) – rodzaj przenośni: nadanie przedmiotom, zjawiskom lub pojęciom cech istot żywych, np. kula, która „miota się, grunt ryje” („Reduta Ordona”)
- uosobienie (personifikacja) – rodzaj przenośni: nadanie zwierzętom, roślinom, przedmiotom, zjawiskom lub pojęciom cech ludzkich albo przedstawienie ich w postaci człowieka, np. Warszawa, która „Podnosi na cię rękę” („Reduta Ordona”)
- wyrazy dźwiękonaśladowcze (onomatopeje) – wyrazy, których brzmienie naśladuje odgłosy, np. „buch”, „świst”, „szumi”
- zdrobnienie / zgrubienie – wyrazy pochodne: zdrobnienie oznacza coś mniejszego lub wyraża czułość (rzadziej lekceważenie), np. „kącik”, „garstka”; zgrubienie podkreśla wielkość lub wyraża żartobliwy, lekceważący, pogardliwy albo poufały stosunek mówiącego, np. „zamczysko”, „panisko”
- apostrofa – bezpośredni, uroczysty lub uczuciowy zwrot do osoby, istoty, rzeczy albo pojęcia, np. „Mocarzu”
- pytanie retoryczne – pytanie, na które mówiący nie oczekuje odpowiedzi od odbiorcy – bo jest oczywista albo pytanie służy wyrażeniu emocji lub stanowiska mówiącego
- powtórzenie (anafora) – ponowne użycie tego samego wyrazu, zwrotu lub wersu; anafora – powtórzenie wyrazu lub zwrotu na początku kolejnych wersów lub zdań, np. „Żem… Żem… Żem…”; od zwykłego powtórzenia odróżniaj refren – wers lub kilka wersów wracających w regularnych odstępach
- środki retoryczne – sposoby kształtowania wypowiedzi, które pomagają oddziaływać na odbiorcę, np. zwrot do słuchaczy, pytanie retoryczne, wykrzyknienie, anafora, kontrast
Czytaj dalej
Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.
Źródła i stan prawny
Stan prawny i dane: wrzesień 2026.
- Julian Tuwim, „Lokomotywa” – Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/tuwim-lokomotywa/
- Julian Tuwim, „Ptasie radio” – Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/tuwim-ptasie-radio/
- Adam Mickiewicz, „Stepy akermańskie”, w: „Sonety krymskie” – Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/sonety-krymskie-stepy-akermanskie/
- Adam Mickiewicz, „Reduta Ordona” – Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/reduta-ordona/
- Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz”, księgi I i II – Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/pan-tadeusz/
- Jan Kochanowski, „Tren VII” i „Tren VIII” – Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/treny-tren-vii/, https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/treny-tren-viii/
- Juliusz Słowacki, „Hymn o zachodzie słońca na morzu” – Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/hymn-o-zachodzie-slonca-na-morzu/
- Adam Mickiewicz, „Dziady cz. II” – Wolne Lektury: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dziady-dziady-poema-dziady-czesc-ii/
- Słownik języka polskiego PWN (sjp.pwn.pl) – hasła: epitet, porównanie, przenośnia, animizacja, personifikacja, onomatopeja, zdrobnienie, zgrubienie, apostrofa, pytanie retoryczne, anafora, refren, rym, wers.
- Arystoteles, „Poetyka”, rozdz. 21 (definicja metafory) i 22 (trafna metafora jako znak talentu).
- Rozporządzenie Ministra Edukacji z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) – podstawa programowa języka polskiego, klasy VII–VIII: III.1.1; wymagania klas IV–VI: I.1.4, I.1.6; lista lektur.
- Centralna Komisja Egzaminacyjna, Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025: https://cke.gov.pl/egzamin-osmoklasisty/informatory/
Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): III.1.1, I.1.4 (kl. IV–VI), I.1.6 (kl. IV–VI).
Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.
Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.