Polski · Lekcja 71
Reportaż, wywiad, artykuł – i tekst popularnonaukowy
Na tej lekcji
- Odróżnisz literaturę piękną od literatury naukowej, popularnonaukowej i publicystyki oraz określisz funkcje tych rodzajów piśmiennictwa.
- Rozpoznasz notatkę prasową, artykuł, reportaż i wywiad i wskażesz ich podstawowe cechy.
- Zastosujesz zasadę 5W+1H i odwróconej piramidy do analizy i napisania notatki.
- Uporządkujesz informacje w tekście według ich funkcji w przekazie (informacja główna, szczegół, wyjaśnienie, tło).
- Wyszukasz potrzebne informacje w tekście popularnonaukowym i publicystycznym oraz poprawnie zacytujesz odpowiedni fragment.
Literatura piękna czy tekst o faktach? Cztery rodzaje piśmiennictwa
Każdego dnia czytasz bardzo różne teksty: rozdział lektury, hasło w encyklopedii, wiadomość w portalu, opis doświadczenia w podręczniku przyrody. Wszystkie składają się ze zdań, ale powstały w innym celu i wymagają innego czytania. Na lekcjach polskiego odróżniamy cztery rodzaje piśmiennictwa, czyli tekstów pisanych: literaturę piękną, literaturę naukową, literaturę popularnonaukową i publicystykę.
Literatura piękna (artystyczna) tworzy świat przedstawiony, który nie musi istnieć naprawdę. Scrooge, Balladyna i Mały Książę to postacie fikcyjne, a ich losy mają nas poruszyć, skłonić do refleksji, zachwycić językiem. Najważniejsza jest tu funkcja estetyczna: liczy się nie tylko to, co powiedziano, ale i jak. Pozostałe trzy rodzaje mówią o rzeczywistości, a ich autor odpowiada za prawdziwość podanych faktów.
| Rodzaj piśmiennictwa | Funkcja (po co powstaje) | Odbiorca | Język | Przykłady |
|---|---|---|---|---|
| literatura piękna | estetyczna: przeżycie, refleksja, kontakt z pięknem słowa | każdy czytelnik | obrazowy, pełen środków stylistycznych; świat fikcyjny | powieść, nowela, wiersz, dramat |
| literatura naukowa | poznawcza: przekazanie nowej, sprawdzonej wiedzy | specjaliści, studenci | terminy, definicje, dane, przypisy, bibliografia | artykuł naukowy, monografia, podręcznik akademicki |
| literatura popularnonaukowa | poznawcza i popularyzatorska: wyjaśnienie wiedzy naukowej osobom, które nie są specjalistami | szeroki krąg czytelników, także młodzież | terminy objaśnione, porównania, przykłady z życia, zwroty do czytelnika | książka o kosmosie dla młodzieży, artykuł w czasopiśmie popularnonaukowym |
| publicystyka | informacyjna i perswazyjna: informuje o sprawach bieżących i ważnych społecznie, kształtuje opinie | ogół odbiorców mediów | żywy, zrozumiały; obok faktów bywają oceny | notatka, artykuł, reportaż, wywiad |
Granice bywają płynne. Reportaż opowiada o prawdziwych zdarzeniach, ale korzysta ze środków literackich: opisu, sceny, dialogu, porównań. Dlatego reportaże wydawane w książkach zalicza się do literatury faktu. Z kolei tekst popularnonaukowy często ukazuje się w gazecie lub portalu, obok publicystyki. Także słowo publicystyka ma węższe i szersze znaczenie: w ścisłym sensie to teksty, w których autor komentuje i ocenia sprawy bieżące, a notatkę zalicza się wtedy do gatunków informacyjnych. W szkole wszystkie gatunki dziennikarskie omawia się razem jako teksty publicystyczne, czyli prasowe w szerokim znaczeniu. Kiedy nie wiesz, do którego rodzaju zaliczyć tekst, zadaj dwa pytania: czemu tekst służy (wzruszyć, nauczyć, poinformować, przekonać) i za co odpowiada autor – za prawdę o świecie czy za stworzony przez siebie świat.
Każdy z tych rodzajów ma swój styl. Cechy stylu naukowego, publicystycznego i artystycznego poznałeś(-aś) w lekcji o stylach wypowiedzi – tu skupiamy się na gatunkach dziennikarskich i na tym, jak czytać teksty nieliterackie na egzaminie.
Pojęcia kluczowe
- piśmiennictwo – ogół tekstów pisanych; w szkole dzielimy je na literaturę piękną, literaturę naukową, literaturę popularnonaukową i publicystykę
- literatura popularnonaukowa – teksty, które w przystępny sposób przekazują sprawdzoną wiedzę naukową osobom niebędącym specjalistami: objaśniają terminy, używają porównań i przykładów
- publicystyka – teksty prasowe, radiowe, telewizyjne i internetowe o sprawach bieżących i ważnych społecznie; informują i kształtują opinie odbiorców
- notatka prasowa – krótki, rzeczowy tekst informacyjny o wydarzeniu, bez opinii autora; odpowiada na pytania kto, co, gdzie, kiedy, dlaczego i jak (zasada 5W+1H, od angielskich who, what, where, when, why, how)
- odwrócona piramida – układ tekstu informacyjnego: najważniejsze informacje na początku, szczegóły w środku, tło i informacje dodatkowe na końcu
- lead – wyróżniony, zwykle pogrubiony pierwszy akapit tekstu prasowego, który streszcza najważniejsze informacje i zachęca do lektury
- artykuł – gatunek dziennikarski: dłuższy tekst przedstawiający i wyjaśniający wydarzenie, zjawisko lub problem na podstawie faktów, danych i wypowiedzi ekspertów
- reportaż – gatunek dziennikarski, w którym autor-świadek relacjonuje prawdziwe wydarzenia i losy ludzi, łącząc fakty z opisem, scenami i wypowiedziami bohaterów
- wywiad – gatunek dziennikarski: rozmowa dziennikarza z rozmówcą zapisana w układzie pytanie – odpowiedź, poprzedzona wstępem przedstawiającym rozmówcę i temat
- literatura faktu – utwory oparte na prawdziwych wydarzeniach, pisane z użyciem środków literackich, np. reportaże książkowe, biografie, wspomnienia
Czytaj dalej
Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.
Źródła i stan prawny
Stan prawny i dane: wrzesień 2026.
- Rozporządzenie Ministra Edukacji z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) – podstawa programowa języka polskiego, klasy VII–VIII: I.2.1, I.2.2, I.2.4, I.2.5: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20240000996
- Centralna Komisja Egzaminacyjna, Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025 (teksty nieliterackie i typy zadań części I): https://cke.gov.pl/egzamin-osmoklasisty/informatory/
- Słownik języka polskiego PWN – hasła: reportaż, wywiad, artykuł, publicystyka, popularnonaukowy, lead: https://sjp.pwn.pl/
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna – Morze Bałtyckie, środowisko przyrodnicze (zasolenie, Cieśniny Duńskie): https://zpe.gov.pl/a/DoO3atXVK
- Harvard Forest (Uniwersytet Harvarda), The Process of Leaf Color Change (chlorofil, karotenoidy, antocyjany, odzyskiwanie azotu, ok. 70% gatunków): https://harvardforest.fas.harvard.edu/leaf-process
- University of Wisconsin–Madison Extension, Leaf Color Change in Autumn (karotenoidy przez cały sezon, antocyjany jesienią, wpływ słońca i chłodu): https://hort.extension.wisc.edu/articles/leaf-color-change-autumn/
- The Pulitzer Prizes – historia nagrody (testament J. Pulitzera, pierwsze nagrody 1917, Uniwersytet Columbia): https://www.pulitzer.org/page/history-pulitzer-prizes
- Muzeum Historii Polski, dzieje.pl – Ryszard Kapuściński (1932–2007) (PAP od 1962, Afryka, Ameryka Łacińska, „Cesarz” 1978): https://dzieje.pl/postacie/ryszard-kapu%C5%9Bci%C5%84ski-1932-2007
Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): I.2.1, I.2.2, I.2.4, I.2.5.
Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.
Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.