Polski · Lekcja 37
Poeci o dzieciństwie i przyrodzie: Staff, Kulmowa, Kamieńska, Brzechwa
Na tej lekcji
- wyodrębnisz obrazy poetyckie w wierszach Staffa, Kamieńskiej, Kulmowej i Brzechwy i określisz, czym zostały zbudowane,
- scharakteryzujesz podmiot liryczny każdego wiersza i rozpoznasz adresata (albo wyjaśnisz, kto jest odbiorcą utworu),
- porównasz ujęcia dzieciństwa i przyrody w czterech wierszach,
- określisz problematykę egzystencjalną utworów – dorastanie, smutek, piękno, sens sporów – i poddasz ją własnej refleksji,
- określisz wartości estetyczne wierszy według schematu: cecha – przykład – działanie.
Jak czytać wiersz obrazami – obraz poetycki, podmiot liryczny, adresat
Na tej lekcji poznasz cztery wiersze czworga poetów z listy lektur: Leopolda Staffa, Anny Kamieńskiej, Joanny Kulmowej i Jana Brzechwy. Podstawa programowa nie wskazuje konkretnych tytułów – wymaga „wybranych wierszy” tych autorów. My wybraliśmy utwory, które łączy jeden temat: dzieciństwo i przyroda. Wszystkie cztery wiersze są chronione prawem autorskim, dlatego w lekcji znajdziesz tylko krótkie cytaty. Całe teksty przeczytasz w podręczniku, w wydaniach podanych w źródłach albo – w przypadku wiersza Kamieńskiej – na Zintegrowanej Platformie Edukacyjnej.
Zanim zaczniesz, przypomnij sobie trzy narzędzia, które znasz z klas 4–6. Na tej lekcji będą najważniejsze.
- Obraz poetycki to fragment wiersza, w którym słowa tworzą w Twojej wyobraźni scenę – coś, co można zobaczyć, usłyszeć, poczuć. Składa się ze szczegółów (kolor, dźwięk, ruch, światło) i często ze środków wyrazu, np. porównania albo uosobienia. W poezji obraz zastępuje fabułę: zamiast opowiadać „co się stało”, wiersz pokazuje, „jak to wygląda i jak to odczuwam”.
- Podmiot liryczny (lekcja 26) – „ja” mówiące w wierszu. Może mówić o sobie wprost albo pozostać w ukryciu i tylko patrzeć, opisywać, relacjonować. Przyda się też rozróżnienie z lekcji 33 i 34: liryka bezpośrednia (mówiący wprost wyraża swoje uczucia – jak w zakończeniu „Widoku z gór”), liryka zwrotu do adresata i liryka roli (poeta oddaje głos postaci różnej od siebie – jak Kulmowa uczniowi w „Marzeniach”).
- Adresat to ten, do kogo podmiot liryczny się zwraca – osoba, grupa ludzi, zwierzę, rzecz, a nawet pojęcie. Adresata poznajesz po zwrotach („ty”, „wy”, imię w wołaczu, prośba, rozkaz, pytanie). Odróżniaj go od odbiorcy – czytelnika, dla którego utwór powstał. Wiersz może nie mieć adresata w tekście, a mimo to być napisany z myślą o konkretnych czytelnikach, np. o dzieciach.
Podczas czytania każdego wiersza zadawaj sobie cztery pytania:
- Co widzę? Wypisz obrazy – miejsca, postaci, zjawiska przyrody, kolory, dźwięki.
- Kto mówi? Ustal, czy podmiot liryczny ujawnia się w tekście, ile ma lat (dziecko? dorosły?), gdzie stoi, co czuje.
- Do kogo? Sprawdź, czy w wierszu jest adresat. Jeśli go nie ma, zastanów się, kto jest odbiorcą utworu.
- Po co? Określ nastrój i sens: jaką myśl o życiu, dzieciństwie albo przyrodzie przekazuje wiersz.
Ostatnie pytanie prowadzi do dwóch wymagań z klas 7–8. Pierwsze to problematyka egzystencjalna – pytania o ludzkie życie: dorastanie, przemijanie, smutek. Drugie to wartości estetyczne – to, co w utworze piękne i działa na odbiorcę. Określając je, zawsze wskazujesz co jest piękne, czym to osiągnięto i jak działa na czytelnika.
Pojęcia kluczowe
- obraz poetycki – fragment wiersza, w którym słowa tworzą w wyobraźni czytelnika scenę do zobaczenia, usłyszenia lub odczucia; buduje się go szczegółami i środkami wyrazu
- adresat – osoba, grupa, istota lub rzecz, do której podmiot liryczny się zwraca; rozpoznajemy go po zwrotach, pytaniach, prośbach
- odbiorca – czytelnik (słuchacz), dla którego utwór powstał, np. dziecko w przypadku wierszy Brzechwy
- liryka roli – sposób mówienia w wierszu, w którym poeta oddaje głos wyraźnie określonej postaci różnej od siebie (lekcja 34), np. uczniowi w „Marzeniach” Kulmowej
- uosobienie – nadanie zwierzętom, roślinom, przedmiotom, zjawiskom lub pojęciom cech ludzkich; ożywia świat i pozwala zobaczyć w nim ludzkie zachowania, np. kłócące się warzywa, podróżujące marzenia (pełna definicja: lekcja 43)
- zdrobnienie – wyraz utworzony od innego wyrazu dla wyrażenia małości lub czułości (np. deszczyk, owieczki); w wierszu buduje nastrój czułości albo pokazuje świat z oddali jako drobny
- klamra kompozycyjna – powtórzenie na końcu utworu słów lub motywu z jego początku; zamyka utwór jak rama i wzmacnia jego główną myśl
- problematyka egzystencjalna – pytania o ludzkie życie: dorastanie, przemijanie, szczęście, cierpienie, sens działań
- wartości estetyczne – to, co w utworze piękne i działa na odbiorcę: obrazy, język, rytm, budowa, nastrój
Czytaj dalej
Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.
Źródła i stan prawny
Stan prawny i dane: wrzesień 2026.
- Leopold Staff, „Wysokie drzewa”, w: „Wysokie drzewa”, Warszawa 1932 (utwór chroniony do 31.12.2027 – w lekcji tylko krótki cytat; tekst w podręcznikach i wydaniach zbiorowych poezji Staffa).
- Anna Kamieńska, „Widok z gór”, w: „Wiersze dla dzieci”, Wrocław 2000 – tekst na Zintegrowanej Platformie Edukacyjnej, e-materiał „Kiedy nam smutno”: https://zpe.gov.pl/a/kiedy-nam-smutno/D197kgBcb
- Joanna Kulmowa, „Marzenia” – tekst m.in. w podręczniku „Nowe Słowa na start!” dla klasy 4 (Nowa Era).
- Jan Brzechwa, „Na straganie”, w: „Tańcowała igła z nitką”, Wydawnictwo J. Mortkowicza, Warszawa 1938.
- Robert Louis Stevenson, „A Child’s Garden of Verses”, Longmans, Green, and Co., London 1885.
- Słownik języka polskiego PWN (sjp.pwn.pl) – hasła: uosobienie, zdrobnienie, feler, kontemplacja.
- Rozporządzenie Ministra Edukacji z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) – podstawa programowa języka polskiego, klasy VII–VIII: I.1.7, I.1.8; wymagania klas IV–VI: I.1.1, I.1.9; lista lektur (wybrane wiersze Brzechwy, Kamieńskiej, Kulmowej, Staffa).
- Centralna Komisja Egzaminacyjna, Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025: https://cke.gov.pl/egzamin-osmoklasisty/informatory/
Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): I.1.7, I.1.8, I.1.1 (kl. IV–VI), I.1.9 (kl. IV–VI).
Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.
Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.