Polski · Lekcja 31
„Syzyfowe prace” – szkoła w czasach rusyfikacji
Na tej lekcji
- wykorzystasz kontekst historyczny (rusyfikacja szkół w Królestwie Polskim) i biograficzny (szkolne lata Żeromskiego) do interpretacji powieści,
- scharakteryzujesz przemianę Marcina Borowicza i wskażesz, co ją spowodowało,
- zinterpretujesz scenę lekcji polskiego z recytacją „Reduty Ordona” i wyjaśnisz jej znaczenie dla bohaterów,
- ocenisz postawy bohaterów wobec przymusu, odwołując się do wartości narodowych, społecznych, etycznych i religijnych,
- wyjaśnisz sens tytułu, odwołując się do mitu o Syzyfie, i wykorzystasz powieść w rozprawce.
Szkoła pod zaborem – kontekst historyczny i biograficzny
„Syzyfowe prace” to powieść Stefana Żeromskiego o dorastaniu w szkole, w której nie wolno było mówić po polsku. Potrzebujesz do niej dwóch kontekstów: historycznego i biograficznego.
Kontekst historyczny. Akcja toczy się w zaborze rosyjskim, w drugiej połowie XIX wieku, w latach po upadku powstania styczniowego (1863–1864). Po klęsce powstania władze rosyjskie prowadziły rusyfikację, czyli celowe wynaradawianie Polaków: zastępowanie języka polskiego rosyjskim w urzędach, sądach i przede wszystkim w szkołach. Władze coraz częściej nazywały Królestwo Polskie Krajem Nadwiślańskim (Przywiślańskim) – tak, jakby Polska nawet z nazwy przestała istnieć. Rusyfikacja szkół najmocniej nasiliła się po 1879 roku, gdy warszawskim okręgiem szkolnym kierował kurator Aleksander Apuchtin. Za jego rządów rosyjski stopniowo stał się językiem wykładowym we wszystkich typach szkół i na wszystkich przedmiotach, a polski – przedmiotem nadobowiązkowym, wykładanym zresztą po rosyjsku. Uczniów obowiązywał zakaz rozmawiania po polsku w szkole, a nauczyciele mieli ich śledzić także poza nią. Ten okres nazwano później „nocą apuchtinowską”.
Kontekst biograficzny. Stefan Żeromski urodził się w 1864 roku w Strawczynie, dzieciństwo spędził w Ciekotach w Górach Świętokrzyskich. Jako dziewięciolatek chodził przez rok do szkoły początkowej w Psarach, a od 1874 roku uczył się w gimnazjum w Kielcach. Opuścił je w 1886 roku bez matury – z powodu biedy i choroby. Fikcyjny Kleryków to właśnie Kielce, a wiele scen powieści ma źródło we wspomnieniach autora. Powieść wydano w Krakowie (1897, w odcinkach) i we Lwowie (1898), czyli w zaborze austriackim, gdzie o rusyfikacji można było pisać otwarcie.
| W powieści | W rzeczywistości |
|---|---|
| Kleryków – miasto z gimnazjum | Kielce |
| Marcin Borowicz – syn ubogiego szlachcica, którego ojciec w czasie powstania stracił majątek i był więziony | wiele cech losu samego autora, syna zubożałego szlachcica |
Kontekst ma coś wyjaśniać: zakaz mówienia po polsku w Klerykowie to nie wymysł pisarza, lecz realia szkół Królestwa Polskiego. W dalszych sekcjach dojdą konteksty społeczny (pochodzenie bohaterów, sekcja 5) i kulturowy (mit, poezja romantyczna, sekcje 4 i 6).
Pojęcia kluczowe
- rusyfikacja – celowe wynaradawianie Polaków przez władze rosyjskie, przede wszystkim przez narzucanie języka rosyjskiego w szkołach, urzędach i sądach
- zabór rosyjski – część ziem dawnej Rzeczypospolitej włączona do Rosji po rozbiorach; obejmował m.in. Królestwo Polskie z Warszawą
- Kraj Nadwiślański (Przywiślański) – półoficjalna nazwa Królestwa Polskiego używana przez władze rosyjskie po upadku powstania styczniowego, mająca zatrzeć pamięć o Polsce
- gimnazjum (w XIX w.) – szkoła średnia przygotowująca do matury i studiów; w Klerykowie z klasą wstępną i ośmioma klasami, z wykładami po rosyjsku
- stancja – pokój lub mieszkanie wynajmowane uczniom spoza miasta, często u gospodyni, która zapewniała im utrzymanie
- postawa ugodowa – rezygnacja z oporu wobec władzy w zamian za spokój albo korzyści; w powieści np. rady radcy Somonowicza i „literaci” skupieni wokół inspektora
- renegat – człowiek, który porzucił swój naród lub przekonania i przeszedł na stronę przeciwnika; tak Marcin nazywa Majewskiego
- samokształcenie – zdobywanie wiedzy na własną rękę, poza szkołą; w powieści tajne zebrania uczniów, na których czyta się zakazaną literaturę polską
- syzyfowa praca – praca ciężka i bezskuteczna, niemająca rezultatów; frazeologizm od mitycznego Syzyfa, który wiecznie wtacza głaz na górę
- przemiana bohatera – zmiana poglądów i postawy postaci w toku utworu, wywołana przez wydarzenia, ludzi lub lektury; w powieści – droga Marcina od ugody do sprzeciwu
Czytaj dalej
Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.
Źródła i stan prawny
Stan prawny i dane: wrzesień 2026.
- Stefan Żeromski, „Syzyfowe prace” – Wolne Lektury (domena publiczna; tekst wg wyd. Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wrocław 1973): https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syzyfowe-prace/
- Wikipedia – hasło „Syzyfowe prace” (pierwodruk w „Nowej Reformie” 1897 pod pseudonimem Maurycy Zych, wydanie książkowe Lwów 1898, Kleryków = Kielce, adaptacja P. Komorowskiego 1998–2000): https://pl.wikipedia.org/wiki/Syzyfowe_prace
- Wikipedia – hasło „Stefan Żeromski” (ur. 1864 w Strawczynie, dzieciństwo w Ciekotach, szkoła w Psarach, gimnazjum w Kielcach 1874–1886 bez matury): https://pl.wikipedia.org/wiki/Stefan_Żeromski
- Muzeum Historii Polski – kalendarium „Obowiązek nauki rosyjskiego w gimnazjach Królestwa Polskiego” (Apuchtin od 1879, polski jako przedmiot nadobowiązkowy, „noc apuchtinowska”): https://muzhp.pl/kalendarium/obowiazek-nauki-rosyjskiego-w-gimnazjach-krolestwa-polskiego
- Wikipedia – hasło „Rusyfikacja Polaków w okresie zaborów”: https://pl.wikipedia.org/wiki/Rusyfikacja_Polaków_w_okresie_zaborów
- Wikipedia – hasło „Kraj Nadwiślański” (nazwa półoficjalna, nie zastąpiła nazwy Królestwo Polskie): https://pl.wikipedia.org/wiki/Kraj_Nadwiślański
- Słownik języka polskiego PWN – hasło „syzyfowy” (syzyfowa praca): https://sjp.pwn.pl/slowniki/syzyfowy.html
- Albert Camus, „Mit Syzyfa” (1942) – Wikipedia: https://pl.wikipedia.org/wiki/Mit_Syzyfa
- Rozporządzenie MEN – podstawa programowa języka polskiego kl. VII–VIII (Dz.U. 2024 poz. 996), lista lektur: „Syzyfowe prace” (fragmenty)
- Centralna Komisja Egzaminacyjna – informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego: https://cke.gov.pl/egzamin-osmoklasisty/
Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): I.1.9, I.1.10.
Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.
Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.