Przejdź do treści

Polski · Lekcja 14

Rudy, Alek i Zośka – przyjaźń i dorastanie w czasie wojny

Masz przyjaciół, z którymi znasz się od lat? Pewnie każdy z Was jest inny: ktoś wymyśla plany, ktoś rozśmiesza całą grupę, ktoś cicho pilnuje, żeby wszystko się udało. Tacy byli Rudy, Alek i Zośka – trzej maturzyści z Warszawy, których młodość przypadła na okupację. Czy przyjaźń może przetrwać wojnę – i ile może kosztować? Na tej lekcji porównasz trzech prawdziwych bohaterów „Kamieni na szaniec” i sprawdzisz, jak zmieniła ich wojna.

Na tej lekcji

  • scharakteryzujesz Rudego, Alka i Zośkę: pochodzenie, cechy, zainteresowania i rolę w grupie,
  • odróżnisz fakty historyczne o postaciach autentycznych od obrazu bohaterów w książce i od własnej oceny,
  • opiszesz, jak bohaterowie dorastali i zmieniali się w czasie wojny,
  • wykorzystasz w interpretacji wartość przyjaźni i wartości z nią związane (lojalność, odpowiedzialność, patriotyzm) i powiążesz je z postawami etycznymi, społecznymi i narodowymi,
  • napiszesz charakterystykę porównawczą trzech postaci ze spójnie połączonymi akapitami.

Trzy prawdziwe życiorysy – jak charakteryzować postać autentyczną

Świat, w którym dorastali bohaterowie „Kamieni na szaniec”, znasz z lekcji 13: okupowaną Warszawę, Szare Szeregi, „Wawer” i akcję pod Arsenałem. Wiesz też, że Jan Bytnar „Rudy”, Maciej Aleksy Dawidowski „Alek” i Tadeusz Zawadzki „Zośka” razem zdali maturę w maju 1939 r. w warszawskim Gimnazjum i Liceum im. Stefana Batorego i należeli do 23 Warszawskiej Drużyny Harcerzy – „Pomarańczarni” (w książce Kamiński nazywa ją „Bukami”). Dodaj do tego jeden szczegół: chodzili do jednej klasy o profilu matematyczno-fizycznym, a Rudy i Alek siedzieli nawet w jednej ławce. Teraz przyjrzysz się samym chłopcom.

Charakteryzowałeś(-aś) już bohaterów wymyślonych przez pisarzy: Cześnika i Rejenta (lekcja 5), Balladynę i Alinę (lekcja 8). Plan charakterystyki i układ „cecha po cesze” znasz z tamtych lekcji – nie będziemy ich powtarzać. W tej lekcji pojawiają się dwie nowe trudności.

  • Bohaterowie są postaciami autentycznymi, czyli ludźmi, którzy naprawdę żyli. Ich losy możesz sprawdzić nie tylko w książce, ale też w dokumentach, relacjach i opracowaniach historyków. To zobowiązuje: nie wolno dopisywać im słów ani czynów, których nie ma w źródłach.
  • Porównujesz trzy postacie naraz, a nie dwie. Łatwo wtedy napisać trzy osobne życiorysy zamiast porównania.

Charakteryzując postać autentyczną, odróżniaj trzy rodzaje informacji:

Rodzaj informacji Przykład Jak o tym pisać
fakt sprawdzalny w źródłach Alek 11 lutego 1942 r. zdjął niemiecką tablicę z pomnika Kopernika. w trybie oznajmującym, bez zastrzeżeń
obraz postaci w książce Kamiński pokazuje Alka jako chłopca pogodnego i pełnego zapału. z odesłaniem do autora: „w książce”, „narrator przedstawia”
Twoja ocena lub wniosek Alek był odważny, ale czasem działał zbyt pochopnie. jako opinię, zawsze z dowodem (faktem)

Z lekcji 13 wiesz również, że Kamiński pisał wiosną 1943 r., tuż po śmierci Rudego i Alka (książka ukazała się w lipcu), dla młodych konspiratorów i że jego bohaterowie są wyidealizowani. Dla charakterystyki ma to praktyczny skutek: cechy, które nadaje chłopcom narrator, traktuj jako obraz postaci w książce, a nie gotowy wynik. Sprawdzaj je w innych źródłach – we wspomnieniach przyjaciół, w dokumentach, w biogramach przygotowanych przez historyków. Właśnie z takich źródeł pochodzą fakty w tej lekcji.

Pojęcia kluczowe

  • postać autentyczna – bohater utworu, który naprawdę żył; jego losy można sprawdzić w dokumentach i relacjach, np. Rudy, Alek i Zośka
  • pseudonim – przybrane imię lub nazwa używana zamiast prawdziwego nazwiska; w konspiracji chronił przed rozpoznaniem przez wroga
  • idealizacja – przedstawienie postaci lepiej, bardziej jednoznacznie, niż wyglądała w rzeczywistości, zwykle po to, by stała się wzorem
  • charakterystyka porównawcza – wypowiedź, w której zestawiasz dwie lub więcej postaci, wskazując ich podobieństwa i różnice z dowodami z tekstu
  • przyjaźń – trwała więź między ludźmi oparta na zaufaniu, życzliwości i wzajemnej pomocy
  • lojalność – wierność wobec ludzi i zobowiązań, także wtedy, gdy wymaga to wyrzeczeń lub naraża na niebezpieczeństwo
  • relacja – ustne lub pisemne sprawozdanie świadka z wydarzeń, w których uczestniczył; ważne źródło wiedzy o postaciach autentycznych
  • zdanie przejściowe – zdanie na końcu lub początku akapitu, które łączy go z poprzednim albo następnym, np. zamyka jedną myśl i zapowiada nowy obszar porównania; zapewnia spójność między akapitami
  • wartości uniwersalne – wartości ważne dla ludzi niezależnie od epoki (np. przyjaźń, lojalność, wolność); w interpretacji łączymy je z postawami społecznymi, narodowymi, religijnymi i etycznymi

Czytaj dalej

Dalsza część lekcji – kolejne sekcje, schematy, ćwiczenia i pytania „Sprawdź się” z odpowiedziami – jest dostępna w Pakiecie Mini lub Maxi Bazy Wiedzy. Pakiet otwiera wszystkie lekcje z biznesu i zarządzania, WOS i języka polskiego.

Zobacz pakietyMam konto – zaloguj się

Źródła i stan prawny

Stan prawny i dane: wrzesień 2026.

  • Aleksander Kamiński, „Kamienie na szaniec” – dostępne w wielu wydaniach szkolnych i w bibliotekach; utwór chroniony prawem autorskim (w lekcji tylko streszczenia własnymi słowami).
  • Anna Marcinkiewicz-Kaczmarczyk, „Jan Bytnar »Rudy« we wspomnieniach Tadeusza Zawadzkiego »Zośki«”, Przystanek Historia (IPN), 2024: https://przystanekhistoria.pl/pa2/teksty/109860,Jan-Bytnar-Rudy-we-wspomnieniach-Tadeusza-Zawadzkiego-Zoski.html
  • Relacja T. Zawadzkiego o odbitym Rudym (fragment „Ogolona głowa…”): „Polska Zbrojna”, „»Rudy« – bohater Szarych Szeregów”: https://polska-zbrojna.pl/Mobile/ArticleShow/34227; pełniej: A. Zawadzka, J. Rossman, „Tadeusz Zawadzki »Zośka«”, Warszawa 1991 (tam relacja „Kamienie przez Boga rzucane na szaniec…”).
  • Instytut Pamięci Narodowej, „Umiera Jan Bytnar »Rudy«”: https://ipn.gov.pl/pl/historia-z-ipn/215511,Umiera-Jan-Bytnar-Rudy.html
  • Instytut Pamięci Narodowej, „Zośka – legenda za życia”: https://ipn.gov.pl/pl/historia-z-ipn/227768,Zoskaquot-legenda-za-zycia.html
  • dzieje.pl, „Bohaterowie Szarych Szeregów: Maciej Aleksy Dawidowski »Alek«”: https://dzieje.pl/aktualnosci/bohaterowie-szarych-szeregow-maciej-aleksy-dawidowski-alek; „80 lat temu w akcji pod Sieczychami poległ Tadeusz Zawadzki »Zośka«”: https://dzieje.pl/wiadomosci/80-lat-temu-w-akcji-pod-sieczychami-polegl-tadeusz-zawadzki-zoska
  • Wikipedia – hasła „Jan Bytnar”, „Maciej Aleksy Dawidowski”, „Tadeusz Zawadzki (harcmistrz)”, „Akcja pod Arsenałem” (m.in. na podstawie: A. Zawadzka, J. Rossman, „Tadeusz Zawadzki »Zośka«”, 1991; relacja T. Zawadzkiego z 1943 r.); daty sprawdzone z publikacjami IPN.
  • Stones for the rampart: the story of two lads in the Polish underground movement, London 1945 – opis w katalogu WorldCat: https://search.worldcat.org/title/1405531
  • Słownik języka polskiego PWN (sjp.pwn.pl) – hasła: charakterystyka, lojalność, przyjaźń, idealizacja, relacja.
  • Rozporządzenie Ministra Edukacji z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) – podstawa programowa języka polskiego, klasy VII–VIII: I.1.9, III.1.3; lista lektur.
  • Centralna Komisja Egzaminacyjna, Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025: https://cke.gov.pl/egzamin-osmoklasisty/informatory/

Wymagania podstawy programowej (Język polski, szkoła podstawowa, klasy 7–8): I.1.9, III.1.3.

Zauważyłeś(-aś) błąd lub nieaktualną informację? Napisz do nas – poprawimy.

Jak powstają nasze materiały? Lekcje przygotowujemy z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Każdą sprawdzamy w kilku etapach: fakty, liczby i cytaty porównujemy ze źródłami, a zgodność z podstawą programową i poprawność zadań weryfikujemy osobno. Przed publikacją lekcję zatwierdza redakcja Bazy Wiedzy. Odpowiedzialność redakcyjną za treść ponosi EduGate Sp. z o.o.

Bezpieczne płatności online:PaynowVisaMastercardBLIK · szybkie przelewy · karty Visa, Mastercard, Maestro · Apple Pay · Google PayPodmiotem świadczącym obsługę płatności online jest mElements S.A.Regulamin · Polityka prywatności